Πόρτο: Τα 4 σήματα, από το μονόγραμμα FCP και τη μπλε μπάλα μέχρι τον δράκο της Invicta

Προσθέστε το jerseystories.gr ως προτιμώμενη πηγή στα αποτελέσματα αναζήτησης της Google

Ένα μονόγραμμα, μια μπάλα και ένας δράκος

Ζήτα από έναν φίλαθλο να ζωγραφίσει το σήμα της Πόρτο και θα σου φτιάξει μια μπλε μπάλα με τα γράμματα F, C, P, ένα οικόσημο στη μέση και έναν δράκο στην κορυφή. Μοιάζει αιώνιο, αλλά έχει ημερομηνία γέννησης: Οκτώβριος του 1922. Πριν απ’ αυτήν υπήρχαν δύο άλλα σήματα, και κανένα δεν έμοιαζε με αυτό που ξέρουμε.

Στο αρχείο μας βρήκαμε τέσσερα σήματα: ένα μονόγραμμα, μια μπλε μπάλα, το έμβλημα του 1922 και το γυαλισμένο έμβλημα του 2005. Προειδοποίηση που ισχύει για όλο το άρθρο: οι πηγές διαφωνούν για τις πρώτες χρονολογίες, και όπου διαφωνούν το γράφουμε με το όνομά τους. Για το 1922 υπάρχει σαφής και διπλή επιβεβαίωση. Για τα προηγούμενα, όχι. Και για το 2005 υπάρχει μία μόνο πηγή.

Δύο ιδρύσεις και ένα σήμα που έλειπε

Η Πόρτο δεν γεννήθηκε μία φορά. Σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, ιδρύθηκε στις 28 Σεπτεμβρίου 1893 ως Foot-Ball Club do Porto από τον António Nicolau de Almeida, έναν έμπορο κρασιού του Πόρτο που γοητεύτηκε από το ποδόσφαιρο στα ταξίδια του στην Αγγλία. Ο ενθουσιασμός του έσβησε, και στις αρχές του νέου αιώνα ο σύλλογος είχε μπει σε περίοδο αδράνειας.

Το 1906 γύρισε στην πόλη ο José Monteiro da Costa, αφού τελείωσε τις σπουδές του στην Αγγλία και μάγεψε κι αυτόν το αγγλικό παιχνίδι. Στις 2 Αυγούστου 1906 ο σύλλογος αναβίωσε και ο Μοντέιρο ντα Κόστα έγινε πρόεδρός του. Η υποσημείωση της αγγλικής Wikipedia προσθέτει κάτι που εξηγεί γιατί οι ημερομηνίες μπερδεύονται: ως το 1988 η επίσημη ημερομηνία ίδρυσης ήταν η 2α Αυγούστου 1906, και ιδρυτής θεωρούνταν ο Μοντέιρο ντα Κόστα. Από το 1988 μετράμε από το 1893.

Η ίδια πηγή γράφει ότι οι πρώτοι αγωνιστικοί εξοπλισμοί του 1906 είχαν ποικιλία χρωμάτων: λευκές φανέλες με κόκκινο γιακά ή μπλε κάθετες ρίγες, ακόμη και κόκκινες. Το θέμα έκλεισε το 1909, όταν το πρώτο καταστατικό όρισε «φανέλα με μπλε κάθετες ρίγες, μαύρα σορτς και προσωπικά παπούτσια». Ο Μοντέιρο ντα Κόστα υποστήριζε το μπλε και άσπρο, γιατί πίστευε ότι τα χρώματα έπρεπε να είναι της σημαίας της χώρας και όχι της πόλης. Αυτό είναι το σκηνικό όπου εμφανίζεται το πρώτο σήμα: μια ομάδα που δεν είχε ακόμη σταθερή φανέλα, ούτε σταθερή ιστορία για το πότε ξεκίνησε.

1893–1910: το μονόγραμμα

Το πρώτο σήμα του αρχείου μας είναι ένας σκούρος μπλε κύκλος με μαύρο λεπτό περίγραμμα και, στη μέση, τα τρία γράμματα F, C και P γραμμένα σαν ένα ενιαίο μονόγραμμα, με τα λευκά κεφαλαία να περνούν το ένα μέσα από το άλλο. Η πορτογαλική Wikipedia το έχει στην ενότητα «Emblema» με λεζάντα «Primeiro emblema do Futebol Clube do Porto», και το όνομα του αρχείου στο Commons το χρονολογεί «1893 1910». Το αρχείο είναι υπό άδεια CC BY-SA 4.0.

Εδώ χρειάζεται προσοχή, και δεν είναι μικρή. Το κείμενο της ίδιας σελίδας λέει άλλο πράγμα: ότι το πρώτο έμβλημα ήταν μια μπλε μπάλα με τα αρχικά «FCP» και ότι δημιουργήθηκε το 1913. Στην ιστορία του συλλόγου, το ίδιο άρθρο το βάζει στην ανασύσταση του 1906. Δηλαδή το μονόγραμμα της εικόνας δεν είναι αυτό που περιγράφει το κείμενο. Δεν ξέρουμε ποιος το σχεδίασε, πού χρησιμοποιήθηκε, σε φανέλα, σε επιστολόχαρτο ή σε κονκάρδα, και ποια πηγή έδωσε τη χρονολογία στο αρχείο. Το δείχνουμε γιατί το έχει η Wikipedia ως πρώτο έμβλημα, και το λέμε καθαρά: η ταύτιση είναι της Wikipedia και δεν την επιβεβαιώνουμε.

Περίπου 1910–1922: η μπλε μπάλα

Το δεύτερο σήμα συμφωνεί με το κείμενο των πηγών. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι το πρώτο έμβλημα του συλλόγου δημιουργήθηκε το 1910 και ήταν μια παλιά μπλε μπάλα ποδοσφαίρου με λευκές ραφές, που έγραφε με λευκά γράμματα τα αρχικά της ομάδας. Η πορτογαλική Wikipedia μιλά για «μπλε μεταλλική μπάλα με τα αρχικά FCP». Το αρχείο της γερμανικής Wikipedia, που το χρονολογεί 1910–1922, δείχνει ακριβώς αυτό: έναν μπλε κύκλο με λευκές καμπύλες γραμμές που σχηματίζουν τις ραφές της μπάλας, κορδόνια στα δεξιά, και τα γράμματα «FCP» στο κέντρο.

Τρεις χρονολογίες για το ίδιο σήμα, λοιπόν: 1906 (πορτογαλικό κείμενο ιστορίας), 1910 (αγγλική Wikipedia και χρονολόγηση του αρχείου) και 1913 (η ενότητα «Emblema» της πορτογαλικής). Δεν διαλέγουμε, γιατί καμία από τις τρεις δεν φέρνει δικό της τεκμήριο. Το «περίπου 1910» στον τίτλο της εικόνας το γράφουμε ως ό,τι μένει ασφαλές: μια μπλε μπάλα με «FCP» προϋπήρχε του 1922.

Οκτώβριος 1922: το οικόσημο ανεβαίνει στη μπάλα

Το σήμα που ξέρουμε σήμερα γεννήθηκε το φθινόπωρο του 1922. Η χρονιά δεν ήταν τυχαία. Τον Ιούνιο του 1922 ξεκίνησε το πρώτο Campeonato de Portugal, η πρώτη επίσημη εθνική διοργάνωση, που δημιούργησε η Πορτογαλική Ένωση Ποδοσφαίρου για να βάλει απέναντι τους περιφερειακούς πρωταθλητές της Λισαβόνας και του Πόρτο. Σύμφωνα με την πορτογαλική Wikipedia, η Πόρτο την κέρδισε νικώντας τη Σπόρτινγκ με 3-1 στον τελικό της 18ης Ιουνίου. Τέσσερις μήνες αργότερα άλλαξε το έμβλημα.

Στο επίσημο site του συλλόγου, όπως το διασώζει το αρχείο του διαδικτύου από το 2013, η φράση είναι σύντομη: τον Οκτώβριο του 1922 το έμβλημα της Πόρτο άλλαξε όψη. Το σχέδιο ήταν του Σιμπλίσιο (Augusto Baptista Ferreira), παίκτη του συλλόγου εκείνη την εποχή, και αντιπροσωπεύει «μια ενδιαφέρουσα συμβίωση του προηγούμενου συμβόλου με τα οικόσημα της πόλης». Η αγγλική και η πορτογαλική Wikipedia δίνουν και την ημερομηνία: 26 Οκτωβρίου 1922, όταν η Γενική Συνέλευση ενέκρινε το σχέδιο του Σιμπλίσιο, που δούλευε ως γραφίστας.

Το αποτέλεσμα είναι ένα σήμα με τρία επίπεδα. Στη βάση η παλιά μπάλα με τα FCP, πάνω της το οικόσημο της πόλης και στην κορυφή το στέμμα και ο δράκος.

Τι ακριβώς είναι το οικόσημο

Η πορτογαλική Wikipedia, με παραπομπή στο βιβλίο του Bandeira για τον σύλλογο, εξηγεί κομμάτι κομμάτι το οικόσημο. Τον Ιανουάριο του 1837 η βασίλισσα Μαρία Β’ έδωσε στην πόλη οικόσημο: τετράγωνο θυρεό, με τα βασιλικά οικόσημα (επτά κάστρα και πέντε «κινάς») στο πρώτο και το τέταρτο τεταρτημόριο και τα παλιά οικόσημα του Πόρτο στα υπόλοιπα. Η αγγλική Wikipedia περιγράφει τα παλιά οικόσημα ως την Παναγία με το Θείο Βρέφος ανάμεσα σε δύο πύργους, με πάνω τους τα λατινικά λόγια «Civitas Virginis». Αυτά τα λόγια τα διαβάζεις και στο αρχείο εικόνας.

Η καρδιά στο κέντρο του θυρεού, γράφει η πορτογαλική πηγή, είναι η κληρονομιά του Πέτρου Δ’ στην πόλη. Γύρω από τα οικόσημα φαίνονται το κολάρο και ο Μεγαλόσταυρος του Αρχαίου και Εξέχοντος Τάγματος του Πύργου και του Ξίφους της Ανδρείας, της Πίστης και της Αξίας. Η Δουκική Κορώνα και ο μαύρος δράκος συμβολίζουν, κατά την ίδια πηγή, την εξουσία των παλιών αρχόντων και βασιλιάδων, και στο λαιμό του δράκου υπάρχει κορδέλα με το «Invicta», το προσωνύμιο που έδωσε στην πόλη η Μαρία Β’. Η αγγλική Wikipedia λέει ότι ο δράκος είναι πράσινος και η κορδέλα κόκκινη, και ότι το έμβλημα του 1922 πρόσθεσε το οικόσημο πάνω στο παλιό σήμα, σπρώχνοντας τα λευκά γράμματα προς τα κάτω.

Από εδώ βγαίνει και το παρατσούκλι. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι οι «dragões» ονομάστηκαν έτσι από το μυθικό πλάσμα στην κορυφή του σήματος, και τον δράκο τον βλέπεις σήμερα στο όνομα του γηπέδου, Estádio do Dragão.

1922–2005: το σήμα που δεν άλλαξε

Η πορτογαλική Wikipedia το συνοψίζει έτσι: από το 1922 «έγιναν μόνο αισθητικές αλλαγές και αλλαγές χρώματος στον δράκο και στο οικόσημο». Αυτό σημαίνει ότι, σχεδόν 83 χρόνια, το έμβλημα είχε την ίδια δομή. Το αρχείο της γερμανικής Wikipedia, που το λεζαντάρει «1922–2005», το δείχνει σε επίπεδα, καθαρά χρώματα: πυκνό μπλε στη μπάλα, κίτρινο στέμμα με κόκκινες λεπτομέρειες, κίτρινοι πύργοι και κίτρινο στρογγυλό μετάλλιο στη βάση του οικοσήμου. Στη γωνία του στέμματος το αρχείο έχει και το σύμβολο ®.

Δεν έχουμε εικόνες από τις ενδιάμεσες δεκαετίες, και δεν θα εφεύραμε ενδιάμεσα σήματα. Στο άρθρο μας για τη φανέλα της Πόρτο του 1991-92 το σήμα είναι ένα μικρό κεντημένο έμβλημα, με κόκκινο, κίτρινο, μπλε και ασημί, και ο δράκος στην κορυφή.

2005: το γυάλισμα

Η γερμανική Wikipedia είναι η μόνη πηγή μας για την επόμενη αλλαγή, και τη γράφει σε μία πρόταση: το 2005 το σήμα «εκσυγχρονίστηκε λίγο». Δεν δίνει ημερομηνία μέσα στη χρονιά, ούτε λόγο, ούτε σχεδιαστή. Στο αρχείο της, που το λεζαντάρει «Seit 2005», βλέπουμε τις διαφορές με το μάτι.

Η μπάλα δεν είναι πια ένα επίπεδο μπλε. Είναι σκούρο μπλε με διαβάθμιση, πιο φωτεινή προς το κέντρο, σαν να έχει όγκο. Το στέμμα είναι χρυσό με σκιά, οι πύργοι δεν είναι κίτρινοι αλλά ώχρας, το μετάλλιο στη βάση έχει λευκό κέντρο. Ο δράκος, πάντα πράσινος, έχει τώρα και μια φλόγα που βγαίνει από το στόμα του. Και όλο το έμβλημα περιβάλλεται από παχύ λευκό περίγραμμα.

Πρόσεξε τι δεν αλλάζει: τα γράμματα F, C, P, η δομή του οικοσήμου, το «Invicta», ακόμη και η θέση της κεντρικής καρδιάς. Είναι ένα σήμα που ανανεώθηκε χωρίς να χάσει τίποτα. Δεν ξέρουμε αν η αλλαγή έγινε για λόγους εμπορικούς ή για καλύτερη εικόνα σε οθόνες· δεν το λέει καμία πηγή, και το αφήνουμε ανοιχτό.

Δίπλα δίπλα: τι αλλάζει από σήμα σε σήμα

Στα τέσσερα σήματα βλέπεις τρεις ιδέες. Η πρώτη είναι το αρχικό: ένα μονόγραμμα, ένας κύκλος που θα μπορούσε να είναι της οποιασδήποτε λέσχης. Η δεύτερη είναι η μπάλα: το σήμα λέει το άθλημα. Η τρίτη, από το 1922, είναι η πόλη: το σήμα λέει πού ανήκεις και ποιος είσαι, με οικόσημο, στέμμα, δράκο και ένα προσωνύμιο που η πόλη έχει από τον 19ο αιώνα.

Αλλάζει και η σχέση των γραμμάτων με το υπόλοιπο σήμα. Στο μονόγραμμα τα γράμματα είναι όλο το σήμα. Στη μπάλα είναι στη μέση, σε καθαρό πεδίο, και από το 1922 κατεβαίνουν στη βάση, με το οικόσημο στο κέντρο.

Τι δεν άλλαξε ποτέ

Το μπλε. Και τα τέσσερα σήματα είναι μπλε, από τον σκούρο κύκλο του μονογράμματος ως τη διαβαθμισμένη μπάλα του 2005. Έτσι ταιριάζουν με τη βάση της φανέλας από το 1909, τα μπλε και άσπρα του καταστατικού. Τα αρχικά FCP, που είναι παρόντα σε όλα τα σήματα. Και η μπάλα, από το 1910 ως σήμερα, με ραφές ή χωρίς.

Το σήμα πάνω στη φανέλα

Η πορτογαλική Wikipedia γράφει ότι οι παίκτες της Πόρτο άρχισαν να φορούν φανέλες ξένων κατασκευαστών το 1975, με την adidas, και ότι η πρώτη χορηγία στη φανέλα ήρθε τη σεζόν 1983-84, από τη Revigrés, με συμβόλαιο 50 χιλιάδων ευρώ. Αυτό ήταν η πρώτη φορά που πορτογαλικός σύλλογος έβαζε χορηγό στο στήθος. Όλες αυτές οι αλλαγές έγιναν με το σήμα του 1922 στο στήθος.

Μπορείς να το δεις στο άρθρο μας [Πόρτο 1991-92](https://jerseystories.gr/stories/porto-1991-92/): άσπρες και μπλε φαρδιές ρίγες, adidas, Revigrés, και στην αριστερή πλευρά το κεντημένο σήμα με τα γράμματα F.C.P., το οικόσημο της πόλης, το στέμμα και τον δράκο. Και για μια φανέλα της εποχής που ισχύει το σήμα του 2005, δες το [Πόρτο – Μπενφίκα: Η «manita» του Ντραγάο](https://jerseystories.gr/stories/porto-mpenfika-i-manita-tou-ntragao-mia-takounia-tou-falkao-kai-o-protathlitis-pou-efyge-me-pente/), για το 5-0 της 7ης Νοεμβρίου 2010, όπου η φανέλα της Πόρτο έχει στο αριστερό μέρος του στήθους το σήμα με το στέμμα, τον δράκο και τη μπάλα.

Όλα τα σήματα

• 1893–1910: σκούρος μπλε κύκλος με μονόγραμμα FCP· χρονολογία από το όνομα αρχείου του Commons, ταύτιση με το «πρώτο έμβλημα» μόνο από την πορτογαλική Wikipedia (δεν επιβεβαιώνεται)
• Περίπου 1910–1922: μπλε μπάλα με λευκές ραφές, κορδόνια και «FCP»· 1906, 1910 ή 1913 ανάλογα με την πηγή
• 1922–2005: το έμβλημα του Σιμπλίσιο με οικόσημο, στέμμα, δράκο και «Invicta», εγκεκριμένο στις 26 Οκτωβρίου 1922 (επίσημο site, αγγλική και πορτογαλική Wikipedia)
• Από το 2005: το ίδιο έμβλημα με διαβάθμιση, χρυσό στέμμα, δράκο που βγάζει φλόγα και λευκό περίγραμμα (μία μόνο πηγή, η γερμανική Wikipedia, για τη χρονολογία)