Πανιώνιος: Τα 5 σήματα από τη Νίκη της Σμύρνης μέχρι την κόκκινη ασπίδα με τη γαλάζια ρίγα

Ένα σήμα που ήρθε από τη Σμύρνη

Τον Σεπτέμβριο του 1890, στη Σμύρνη, μια παρέα νέων από επιφανείς ελληνικές οικογένειες ίδρυσε έναν σύλλογο για μουσική και γυμναστική. Τον βάφτισαν «Ορφεύς». Το σχολείο του ήταν η μουσική, και μόνο δευτερευόντως ο αθλητισμός.

Σήμερα το όνομα Πανιώνιος είναι γραμμένο σε μια κόκκινη ασπίδα στη Νέα Σμύρνη, δίπλα σε μια γαλάζια ρίγα. Ανάμεσα στα δύο υπάρχει ένας ξεριζωμός και μια ανασύσταση από το τίποτα.

Εδώ είναι τα πέντε σήματα του Πανιωνίου, με όσα έχουμε μπορέσει να επιβεβαιώσουμε για το καθένα.

Πριν από το σήμα: μια ιστορία με τρία ονόματα

Για να καταλάβει κανείς τα σήματα, πρέπει να ξεκινήσει από τα ονόματα. Σύμφωνα με την ελληνική Wikipedia, ο «Ορφεύς» ιδρύθηκε στις 14 Σεπτεμβρίου 1890. Τα μέλη του που ήθελαν περισσότερο αθλητισμό έφυγαν και έφτιαξαν το «Γυμνάσιον». Το 1896 το Γυμνάσιον καθιέρωσε τους Πανιώνιους Αγώνες, και το 1897 ήταν ένα από τα ιδρυτικά σωματεία του ΣΕΓΑΣ.

Τον Οκτώβριο του 1898 οι δύο σύλλογοι ενώθηκαν ξανά και πήραν το όνομα που κρατούν ως σήμερα: Πανιώνιος Γυμναστικός Σύλλογος Σμύρνης.

Το ποδόσφαιρο ήρθε νωρίς. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι ο Πανιώνιος είναι ο αρχαιότερος ποδοσφαιρικός σύλλογος της Ελλάδας, και η ελληνική καταγράφει πρωταθλήματα της Σμύρνης το 1909 και το 1910.

1890–1922: Η Νίκη στη σφραγίδα

Το παλαιότερο σήμα που σώζεται σε εικόνα είναι μια σφραγίδα. Στο κέντρο της υπάρχει μια φτερωτή μορφή, και γύρω της, σε κύκλο, γράφει «ΠΑΝΙΩΝΙΟΣ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ» και «ΣΜΥΡΝΗ 1890».

Η μορφή είναι η Νίκη του Παιωνίου. Σύμφωνα με την ελληνική Wikipedia, ήταν το έμβλημα του ΣΕΓΑΣ, και ο Πανιώνιος την έβαζε στη σφραγίδα και στα αναμνηστικά διπλώματά του ως το 1922. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι η Νίκη ήταν το πρώτο έμβλημα του συλλόγου.

Οι σφραγίδες είχαν και μια αλλαγή στο κείμενο. Στην αρχή έγραφαν στο κέντρο τα ονόματα «ΟΡΦΕΥΣ» και «ΓΥΜΝΑΣΙΟΝ», μαζί με το «ΣΜΥΡΝΗ 1890». Από το 1906 έμεινε μόνο το «ΣΜΥΡΝΗ 1890».

Η ίδια πηγή προσθέτει κάτι σημαντικό: η Νίκη δεν εμφανιζόταν στις φανέλες. Ήταν σήμα των εγγράφων, όχι του γηπέδου.

1908–1922: Το μονόγραμμα στη φανέλα

Το σήμα που φορούσαν οι παίκτες ήταν κάτι άλλο. Η ελληνική Wikipedia γράφει ότι στις φανέλες του συλλόγου υπήρχε «ένα καλλιτεχνικό σύμπλεγμα» των αρχικών γραμμάτων Π.Γ.Σ.Σ., ένα μονόγραμμα, που πρωτοεμφανίζεται σε φωτογραφίες του 1908.

Μπορεί κανείς να το δει. Στη φωτογραφία της ομάδας με το κύπελλο του πρωταθλήματος της Σμύρνης, το 1909, οι παίκτες φορούν σκούρες φανέλες και στο στήθος έχουν ένα λευκό, γωνιώδες σχέδιο. Η εικόνα είναι παλιά και θολή, κι αυτό που βλέπετε εδώ είναι μια μεγέθυνση ενός μικρού κομματιού της, όχι ένα καθαρό σχέδιο: τα γράμματα του συμπλέγματος δεν διακρίνονται.

Τα χρώματα εκείνης της εποχής δεν είναι εύκολο να βγουν από ασπρόμαυρες εικόνες. Η ελληνική Wikipedia γράφει ότι στη Σμύρνη οι αθλητές φορούσαν συνήθως λευκή φανέλα με διαγώνια κόκκινη ρίγα, όπως όριζε το καταστατικό του 1906, και ότι υπήρχε και κόκκινη φανέλα, με την οποία έπαιξε η ποδοσφαιρική ομάδα στις 2 Μαρτίου 1908 στο Νέο Φάληρο, απέναντι σε μικτή Αθηνών–Πειραιώς. Ποιο από τα δύο φοράνε οι παίκτες της φωτογραφίας, δεν μπορούμε να το πούμε με βεβαιότητα.

Σεπτέμβριος 1922: Το τέλος της Σμύρνης

Τον Σεπτέμβριο του 1922 ο σύλλογος έχασε το σπίτι του. Σύμφωνα με την ελληνική Wikipedia, στη Μικρασιατική Καταστροφή χάθηκαν 23 αθλητές του και ο πρώτος πρόεδρός του, ο μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος.

Ο σύλλογος θα είχε διαλυθεί αν δεν υπήρχε ο πρόεδρος Δημητρός Δάλλας, που στην Αθήνα έψαξε τους αθλητές του στους προσφυγικούς καταυλισμούς και βρήκε γύρω στους είκοσι. Στέγη του έγιναν τα αποδυτήρια του Παναθηναϊκού Σταδίου.

Στις 12 Νοεμβρίου 1922 έγιναν τα εγκαίνια των γραφείων και στις 20 Νοεμβρίου συγκροτήθηκε το πρώτο διοικητικό συμβούλιο στην προσφυγιά. Στις 15 Ιανουαρίου 1923 η ποδοσφαιρική ομάδα έπαιξε το πρώτο της επίσημο ματς στην Αθήνα, στο πρωτάθλημα της ΕΠΣ Αθηνών–Πειραιώς: στο Ποδηλατοδρόμιο του Νέου Φαλήρου, απέναντι στον Παναθηναϊκό.

Από το 1922: «Σμύρνη 1890, Αθήναι 1922»

Το επόμενο σήμα είναι και αυτό σφραγίδα, και λέει με λίγα λόγια όσα έγιναν. Περιμετρικά γράφει «ΠΑΝΙΩΝΙΟΣ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ», και στο κέντρο: «ΣΜΥΡΝΗ 1890, ΑΘΗΝΑΙ 1922».

Η ελληνική Wikipedia γράφει ότι τη δεκαετία του ’30 η σφραγίδα του συλλόγου απλώς έγραφε αυτές τις δύο χρονολογίες στο κέντρο. Το καταστατικό του 1923, που εκτίθεται σε έκθεση για τους πρόσφυγες και το έχει φωτογραφίσει ένας χρήστης στο Wikimedia Commons, έχει στην πρώτη του σελίδα την ίδια ιδέα: έδρα στη Σμύρνη από το 1890 ως το 1922 και έδρα στην Αθήνα από τον Νοέμβριο του 1922.

Είναι ένα σήμα χωρίς σχέδιο και χωρίς χρώμα: μόνο δύο πόλεις και δύο χρονολογίες.

Τα χρόνια της αναζήτησης

Στην Αθήνα, ο Πανιώνιος έψαξε τρόπο να δείχνει τον εαυτό του και στη φανέλα. Η ελληνική Wikipedia περιγράφει μια σειρά δοκιμών.

Στην αρχή οι παίκτες φορούσαν λευκή φανέλα με ένα «Π» στο κέντρο του στήθους ή στη θέση της καρδιάς. Μετά ήρθε η ριγέ κυανέρυθρη φανέλα με σκούρο μπλε σορτς. Ως έμβλημα χρησιμοποιήθηκε ένα κόκκινο καλλιτεχνικό «Π», που από το 1924 ή το 1925 μπήκε μέσα σε μια γαλάζια ασπίδα. Είναι, γράφει η πηγή, η πρώτη απόπειρα για σήμα σε σχήμα ασπίδας.

Τη δεκαετία του ’30 καθιερώθηκε η κόκκινη φανέλα με μπλε σορτς, με τη λέξη «Πανιώνιος» γραμμένη οριζόντια με μπλε γράμματα. Για το γαλάζιο Π δεν βρήκαμε ελεύθερη εικόνα, γι’ αυτό δεν είναι στις εικόνες.

Περίπου 1932: Η κόκκινη ασπίδα με τη γαλάζια ρίγα

Το 1932 περίπου, σύμφωνα με την ελληνική Wikipedia, εμφανίζεται το σήμα που έμεινε: μια τριγωνική κόκκινη ασπίδα με μια γαλάζια διαγώνια ρίγα. Στην αρχική του μορφή, μέσα στη ρίγα ήταν γραμμένα τα αρχικά Π.Γ.Σ.Σ., δηλαδή Πανιώνιος Γυμναστικός Σύλλογος Σμύρνης.

Η πηγή γράφει ότι το σήμα αυτό έγινε το «σήμα κατατεθέν» του συλλόγου και, στις επόμενες δεκαετίες, εμφανίστηκε σε παραλλαγές: μέσα σε κύκλο, λευκό με κυανέρυθρες διαγώνιες ρίγες, μπλε με κόκκινη ρίγα. Η αγγλική Wikipedia προσθέτει ότι η φανέλα της ομάδας είχε μια χαρακτηριστική διαγώνια ρίγα, που φαίνεται και σήμερα στο σήμα.

Το παλαιότερο δείγμα της ασπίδας που βρήκαμε σε ελεύθερη εικόνα είναι από το 1940. Στο μουσείο της Εστίας Νέας Σμύρνης φυλάσσεται το αναμνηστικό δίπλωμα για τα πενήντα χρόνια του συλλόγου, με τις χρονολογίες 1890 και 1940. Στο κέντρο του υπάρχει μια κόκκινη ασπίδα με μια φαρδιά ανοιχτή διαγώνια ρίγα, και πάνω της τυπώνεται το «Ο ΠΑΝΙΩΝΙΟΣ ΓΥΜΝΑΣΤΙΚΟΣ ΣΥΛΛΟΓΟΣ». Η φωτογραφία είναι από ένα κορνιζαρισμένο δίπλωμα και τα γράμματα του κειμένου περνούν πάνω από το σχέδιο, οπότε δεν είναι καθαρή.

Το 1940 έχει σημασία και για το γήπεδο. Η ελληνική Wikipedia γράφει ότι τον Νοέμβριο του 1937 ο σύλλογος συμφώνησε με την κοινότητα της Νέας Σμύρνης να μεταφερθεί εκεί. Στις 15 Σεπτεμβρίου 1940 έγιναν τα επίσημα εγκαίνια του σταδίου, και ο εορτασμός των πενήντα χρόνων βρήκε τον σύλλογο στο δικό του σπίτι.

Τα χρόνια των τίτλων

Η κόκκινη ασπίδα ήταν το σήμα όλων των μεγάλων στιγμών του Πανιωνίου στο ποδόσφαιρο.

Σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, το 1950, με προπονητή τον Κώστα Νεγρεπόντη και παίκτες όπως ο Νίκος Πεντζαρόπουλος, ο Κώστας Νεστορίδης και ο Θανάσης Σαραβάκος, ο Πανιώνιος κέρδισε το πρωτάθλημα της ΕΠΣ Αθηνών και προκρίθηκε στο πανελλήνιο, όπου τερμάτισε δεύτερος πίσω από τον Ολυμπιακό. Το 1971 ήταν δεύτερος στο πρωτάθλημα, πίσω από την ΑΕΚ, και κέρδισε το Βαλκανικό Κύπελλο.

Στις 9 Ιουνίου 1979 κέρδισε το πρώτο του Κύπελλο Ελλάδας, νικώντας με 3-1 την ΑΕΚ, που ήταν τότε πρωταθλήτρια. Το δεύτερο Κύπελλο ήρθε το 1998, και τη σεζόν 1998-99 έφτασε στους προημιτελικούς του Κυπελλούχων Ευρώπης, κατά την αγγλική Wikipedia.

Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι από τον Πανιώνιο βγήκαν και οι τρεις μεγάλοι Έλληνες επιθετικοί της δεκαετίας του ’80: ο Νίκος Αναστόπουλος, ο Θωμάς Μαύρος και ο Δημήτρης Σαραβάκος.

Μέσα της δεκαετίας του ’90: Το σήμα με το κιονόκρανο

Το σήμα δεν ήταν πάντα το ίδιο. Η ελληνική και η αγγλική Wikipedia συμφωνούν σε μια πολύ διαφορετική εκδοχή, που εμφανίστηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1990.

Ο σύλλογος ανήκε τότε στον δήμο της Νέας Σμύρνης: η αγγλική Wikipedia γράφει ότι η ιδιοκτησία πέρασε σε αυτόν το 1992. Το νέο σήμα, που οι δύο πηγές λένε ότι επηρεάστηκε από το σήμα της Μπαρτσελόνα, είχε ασπίδα με κυανέρυθρες ρίγες. Πάνω αριστερά υπήρχε η ελληνική σημαία της ξηράς και πάνω δεξιά ένα κιονόκρανο ιωνικού ρυθμού, σε κόκκινο φόντο, που παρέπεμπε στην ελληνικότητα του συλλόγου και στις ιωνικές του ρίζες.

Εικόνα του σήματος αυτού δεν βρήκαμε σε ελεύθερη πηγή.

Η επιστροφή της κλασικής ασπίδας

Η εποχή του κιονόκρανου δεν κράτησε. Σύμφωνα με την ελληνική Wikipedia, επί προεδρίας Τσακίρη η ΠΑΕ Πανιώνιος επανέφερε το κλασικό έμβλημα, ώστε ο σύλλογος να έχει ένα ενιαίο έμβλημα σε όλα τα τμήματά του. Το ίδιο έκανε και η ΚΑΕ Πανιώνιος.

Ο Κωνσταντίνος Τσακίρης εξελέγη πρόεδρος του Πανιωνίου Γ.Σ.Σ. το 2004, και το 2006, κατά την αγγλική Wikipedia, απέκτησε το 85% των μετοχών της ποδοσφαιρικής ΠΑΕ και την ονόμασε ξανά Πανιώνιος Γ.Σ.Σ. Η ελληνική Wikipedia γράφει ακόμη ότι το μονόγραμμα Π.Γ.Σ.Σ. της Σμύρνης το έχει καθιερώσει και η σημερινή ομάδα από το 2007.

Δεν υπάρχει πηγή που να βάζει ακριβή χρονιά στο σημερινό σχέδιο με το «ΠΑΝΙΩΝΙΟΣ» στο πάνω μέρος και το «1890» στο κάτω. Γι’ αυτό η ετικέτα του πέμπτου σήματος είναι απλώς «σήμερα».

Σήμερα: Η ασπίδα του 1890

Το σημερινό σήμα είναι μια κόκκινη ασπίδα με γαλάζιο περίγραμμα. Στο πάνω μέρος, με λευκά κεφαλαία γράμματα και μια λεπτή γραμμή από κάτω, γράφει «ΠΑΝΙΩΝΙΟΣ». Η διαγώνια γαλάζια ρίγα περνά από τη μέση της ασπίδας και έχει τα αρχικά «Γ.Σ.Σ.», και στο κάτω μέρος υπάρχει το «1890».

Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι τα χρώματα της ασπίδας, γαλάζιο και κόκκινο, τα χρησιμοποιούσαν οι Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας σε διάφορες εκδηλώσεις.

Το «1890» είναι το πιο σημαντικό στοιχείο: σε ένα σήμα που ξεκίνησε στην Αθήνα της προσφυγιάς, θυμίζει τη Σμύρνη.

Δίπλα δίπλα: τι αλλάζει από σήμα σε σήμα

Τα πέντε σήματα, αν μπουν στη σειρά, δείχνουν μια πορεία που δεν είναι συνηθισμένη.

Τα δύο πρώτα είναι ασπρόμαυρα: μια σφραγίδα και ένα μονόγραμμα. Το τρίτο είναι πάλι σφραγίδα, και δεν έχει σχέδιο, μόνο δύο πόλεις. Μόνο το τέταρτο έχει χρώμα και σχήμα ασπίδας. Και το πέμπτο προσθέτει λέξη, γράμματα και χρονιά.

Αλλάζει και η δουλειά του σήματος: τα τρία πρώτα ήταν σήματα εγγράφων και φανέλας, τα δύο τελευταία ενός συλλόγου που τα έδωσε σε όλα τα τμήματά του.

Τι δεν άλλαξε ποτέ

Δύο πράγματα.

Πρώτον, τα αρχικά και η χρονιά. Από το μονόγραμμα του 1908 ως το «Γ.Σ.Σ. 1890» της ασπίδας, ο Πανιώνιος γράφει στο σήμα του το όνομα του πρώτου συλλόγου. Δεν έβαλε ποτέ ζώο ή θεό: έβαλε αρχικά.

Δεύτερον, η ρίγα. Από τη λευκή φανέλα της Σμύρνης με τη διαγώνια κόκκινη ταινία, που η ελληνική Wikipedia τη συνδέει με το καταστατικό του 1906, ως τη γαλάζια ρίγα της ασπίδας του 1932, η διαγώνια γραμμή περνά από κάθε εποχή. Οι πηγές δεν λένε ότι η μία προήλθε από την άλλη, αλλά η κίνηση είναι η ίδια.

Το σήμα πάνω στη φανέλα

Στη φανέλα του Πανιωνίου το σήμα δεν ήταν πάντα εκεί που το περιμένει κανείς. Η Νίκη της σφραγίδας δεν φοριόταν ποτέ. Το μονόγραμμα του 1908 ήταν το πρώτο σήμα στο στήθος. Στο jerseystories.gr δεν υπάρχει ακόμη άρθρο για φανέλα του Πανιωνίου, αλλά το σήμα του έχει πλέον εδώ την ιστορία του.

Όλα τα σήματα

• 1890–1922: η σφραγίδα με τη Νίκη του Παιωνίου, το έμβλημα του ΣΕΓΑΣ, και τη λεζάντα «ΣΜΥΡΝΗ 1890». Δεν φοριόταν στη φανέλα
• 1908–1922: το μονόγραμμα των αρχικών Π.Γ.Σ.Σ. στις φανέλες της Σμύρνης
• Από το 1922: η σφραγίδα με τη λεζάντα «ΣΜΥΡΝΗ 1890, ΑΘΗΝΑΙ 1922»
• Περίπου 1932: η τριγωνική κόκκινη ασπίδα με τη γαλάζια διαγώνια ρίγα και τα Π.Γ.Σ.Σ.
• Σήμερα: κόκκινη ασπίδα, ΠΑΝΙΩΝΙΟΣ, Γ.Σ.Σ. στη γαλάζια ρίγα και 1890
• Χωρίς εικόνα: το κόκκινο «Π» σε γαλάζια ασπίδα (1924–25) και το σήμα με την ελληνική σημαία και το ιωνικό κιονόκρανο (μέσα της δεκαετίας του 1990)