Μπενφίκα: Τα 5 σήματα από τον αετό του Sport Lisboa του 1904 μέχρι τον χρυσό αετό του 1999

Ένας αετός, ένας τροχός και ένα ρητό

Υπάρχουν σύλλογοι που άλλαξαν το σήμα τους δέκα φορές. Η Μπενφίκα το άλλαξε ελάχιστα, και ίσως γι’ αυτό είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σήματα της Ευρώπης. Ένας αετός ανοιχτών φτερών, μια ασπίδα κόκκινη και λευκή, μια μπάλα με τα γράμματα S.L.B., ένας τροχός ποδηλάτου και μια κορδέλα με λατινικό ρητό. Αυτά τα στοιχεία υπάρχουν, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, από το 1904 μέχρι σήμερα.

Η αγγλική Wikipedia το γράφει καθαρά: ο σύλλογος έχει τέσσερα βασικά σήματα από την ίδρυσή του, και η καταγωγή του σημερινού πηγαίνει στο 1908, όταν ο Sport Lisboa απορρόφησε τον Grupo Sport Benfica. Ύστερα το σχήμα άλλαξε το 1930 και το 1999. Η πορτογαλική Wikipedia λέει το ίδιο. Το επίσημο site του συλλόγου, στη σελίδα με τα σύμβολά του, προσθέτει ένα πέμπτο σήμα, αυτό του ίδιου του Grupo Sport Benfica το 1906, που δεν ανήκε ποτέ στην Μπενφίκα όπως την ξέρουμε, αλλά της έδωσε τον τροχό.

Γι’ αυτό η σειρά που θα δείτε έχει πέντε εικόνες και όχι τέσσερις. Η μία από αυτές δεν είναι σήμα της Μπενφίκα, είναι σήμα του συλλόγου με τον οποίο ενώθηκε.

1904: Ο Sport Lisboa

Η αγγλική Wikipedia λέει ότι στις 28 Φεβρουαρίου 1904, μετά από μια προπόνηση ποδοσφαίρου, μια ομάδα φίλων και μέλη του Associação do Bem συναντήθηκαν στο φαρμακείο Franco, στην οδό Rua Direita de Belém, για να ιδρύσουν έναν κοινωνικό και πολιτιστικό ποδοσφαιρικό σύλλογο με το όνομα Sport Lisboa. Στη συνάντηση παρευρέθηκαν 24 άτομα, ανάμεσά τους ο Κόσμε Νταμιάο. Οι ιδρυτές αποφάσισαν ότι τα χρώματα θα ήταν το κόκκινο και το λευκό, και ότι το σήμα θα είχε έναν αετό, το ρητό «E pluribus unum» και μια μπάλα.

Και η σχεδίαση ακολουθεί σχεδόν κατά γράμμα την απόφαση. Το σήμα του 1904 είναι μια ασπίδα με μυτερή βάση, χωρισμένη κάθετα, κόκκινη αριστερά και λευκή δεξιά. Στο κέντρο της υπάρχει μια μπάλα με τα γράμματα «S.L.», από τα αρχικά του Sport Lisboa. Στην κορυφή, ένας μαύρος αετός με ανοιχτά φτερά κρατά μια λευκή κορδέλα με το ρητό «E PLURIBUS UNUM». Δεν υπάρχει ακόμα τροχός.

Η περιγραφή του αρχείου στο Commons το χαρακτηρίζει «Grupo Sport Lisboa, founded in 28/02/1904» και αποδίδει το σχέδιο στον José Rosa Rodrigues. Η αγγλική Wikipedia λέει ότι ο José Rosa Rodrigues ήταν ο πρώτος πρόεδρος του συλλόγου. Η απόδοση του σχεδίου σε αυτόν προέρχεται μόνο από το Commons και δεν την επιβεβαιώσαμε αλλού, οπότε την αφήνουμε ως ένδειξη.

Για το ρητό, που σημαίνει «από πολλούς, ένας», το επίσημο site γράφει ότι ίσως το πρότεινε ο Félix Bermudes και ότι εκφράζει την ένωση και το οικογενειακό πνεύμα. Η αγγλική Wikipedia το ερμηνεύει ως την ένωση μεταξύ όλων των μελών.

1906: Το σήμα της άλλης ομάδας

Το δεύτερο σήμα δεν ανήκει στον Sport Lisboa. Ανήκει στον Grupo Sport Benfica, που ιδρύθηκε στις 26 Ιουλίου 1906, σύμφωνα με το επίσημο site και την περιγραφή του αρχείου. Ήταν ένας σύλλογος που η κύρια δραστηριότητά του ήταν ο ποδηλατικός αθλητισμός, και αυτό φαίνεται στο σήμα.

Είναι ένας κύκλος με λεπτές ακτίνες, σαν τροχός ποδηλάτου που βλέπουμε από μπροστά. Μέσα στον τροχό υπάρχει μια λευκή ασπίδα με στρογγυλεμένες άκρες, και πάνω της ένα οβάλ σχήμα που μοιάζει με μπάλα, με μια διαγώνια λευκή ζώνη με τα γράμματα «G.S.B.». Όλα είναι ασπρόμαυρα.

Αξίζει να το προσέξει κανείς: ούτε αετός, ούτε κόκκινο. Ό,τι έρχεται από αυτό το σήμα στο σημερινό σήμα της Μπενφίκα είναι ο τροχός και η διαγώνια ζώνη με τα γράμματα. Τη διαγώνια ζώνη θα τη δούμε αργότερα στο «S.L.B.».

1908: Η ένωση

Στις 13 Σεπτεμβρίου 1908 ο Sport Lisboa απέκτησε τον Grupo Sport Benfica με αμοιβαία συμφωνία και πήρε το όνομα Sport Lisboa e Benfica. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι, παρότι έγινε η συγχώνευση, οι δύο σύλλογοι συνέχισαν για λίγο τις δραστηριότητές τους χωριστά: ο Sport Lisboa κράτησε την ποδοσφαιρική ομάδα, τα χρώματα, τον αετό και το ρητό, ενώ ο Grupo Sport Benfica κράτησε το γήπεδο Campo da Feiteira, τους βασικούς διευθυντές και τα γραφεία του συλλόγου. Συμφώνησαν επίσης ότι η ημερομηνία ίδρυσης θα είναι αυτή του Sport Lisboa, επειδή ήταν ο πιο γνωστός σύλλογος της Λισαβόνας για το ποδόσφαιρό του.

Στο σήμα, η αλλαγή ήταν μία: προστέθηκε ένας τροχός ποδηλάτου, για να εκπροσωπεί την ποδηλασία, το σημαντικότερο άθλημα του Grupo Sport Benfica. Το επίσημο site το γράφει με την ίδια λογική: μετά την ένωση, ο τροχός του Grupo προστέθηκε στο σήμα του Sport Lisboa, και αυτή ήταν η μοναδική αλλαγή.

Εδώ είναι ο συνδυασμός των δύο προηγούμενων εικόνων. Η ίδια διαιρεμένη ασπίδα, κόκκινη και λευκή, με την μπάλα και τα γράμματα, αλλά τώρα τα γράμματα στη διαγώνια ζώνη είναι «S.L.B.». Κάτω από την ασπίδα και γύρω της, ο τροχός με τις ακτίνες. Στην κορυφή, ο μαύρος αετός με την κορδέλα του ρητού.

Το Commons το χαρακτηρίζει «Sport Lisboa e Benfica (1908)» και το επίσημο site το δίνει ως το σήμα της περιόδου «1908/30». Δεν ξέρουμε αν το ίδιο σχέδιο χρησιμοποιούνταν αδιάλειπτα μέχρι το 1930. Οι πηγές δεν το λένε.

1930: Το σήμα παίρνει τη μορφή του

Η αγγλική και η πορτογαλική Wikipedia και το επίσημο site συμφωνούν ότι το σχήμα του σήματος άλλαξε το 1930. Το επίσημο site περιγράφει την περίοδο «1930/99» ως περίοδο στυλιστικών προσαρμογών, και λέει ότι από το 1930 το σήμα πήρε τη μορφή που μοιάζει πιο πολύ με το σημερινό.

Η διαφορά με το 1908 φαίνεται αμέσως. Ο αετός γίνεται πιο όρθιος και πιο στιβαρός, μαύρος με κίτρινο στο κεφάλι και στα νύχια, και κρατά ψηλά τα φτερά του. Η κορδέλα με το ρητό δεν είναι πια λευκή, έχει πράσινο και κόκκινο στα άκρα της. Η ασπίδα έχει χρυσό περίγραμμα και μια γαλάζια διαγώνια ζώνη με τα γράμματα «S.L.B.», πάνω σε κίτρινη μπάλα. Ο τροχός πίσω της είναι μεγάλος, με πολλές ακτίνες.

Για τον σχεδιαστή δεν έχουμε πηγή. Το αρχείο στο Commons αναφέρει ως δημιουργό κάποιον που πέθανε το 1926, τέσσερα χρόνια πριν από την ημερομηνία του σήματος, και γι’ αυτό δεν το αναπαράγουμε ως στοιχείο. Ό,τι ξέρουμε είναι το έτος της αλλαγής και η εικόνα.

1999: Ο αετός ξανασχεδιάζεται

Το τελευταίο σήμα είναι αυτό που χρησιμοποιείται σήμερα. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι οι σημαντικότερες αλλαγές του 1999 ήταν η τροποποίηση και η μετατόπιση του αετού και η μείωση του τροχού. Το επίσημο site περιγράφει τη μεταρρύθμιση ως ελαφριά: το σήμα ξαναδουλεύτηκε διατηρώντας τις αρχικές γραμμές του και ο αετός άλλαξε θέση.

Ο αετός είναι τώρα εξ ολοκλήρου χρυσός. Έχει ψηλά ανοιχτά φτερά και κάθεται πάνω στην κορυφή του τροχού, ενώ η κορδέλα του ρητού, πράσινη στα αριστερά και κόκκινη στα δεξιά, περνά κάτω από τα νύχια του. Η ασπίδα είναι κόκκινη και λευκή με γαλάζια ζώνη και χρυσά γράμματα «S.L.B.», πάνω σε κίτρινη μπάλα, και ο τροχός είναι γκρι και λευκός, μικρότερος και πιο διακριτικός.

Το επίσημο site περιγράφει το σημερινό σήμα ως τη συνένωση δύο παλαιότερων σημάτων. Μιλά για μια διαιρεμένη ασπίδα, κόκκινη αριστερά και λευκή δεξιά, που συμβολίζει «τη χαρά, το χρώμα και τη ζωντάνια», για έναν αετό που συμβολίζει «εξουσία, δύναμη, νίκη και περηφάνια», και για μια κορδέλα στα νύχια του αετού με το ρητό. Η αγγλική Wikipedia δίνει άλλη ανάγνωση: ο αετός συμβολίζει ανεξαρτησία, εξουσία και ευγένεια, το κόκκινο γενναιότητα και το λευκό ειρήνη. Οι δύο εκδοχές διαφέρουν, και τις αναφέρουμε και τις δύο, χωρίς να διαλέξουμε.

Δίπλα δίπλα: τι αλλάζει από σήμα σε σήμα

Αν βάλουμε τα πέντε σήματα στη σειρά, φαίνονται τρεις αλλαγές.

• Ο αετός: μαύρος και σχεδόν επίπεδος το 1904 και το 1908, πιο στιβαρός με κίτρινες λεπτομέρειες το 1930, χρυσός και καθιστός πάνω στον τροχό το 1999.
• Ο τροχός: απουσιάζει το 1904, γεμίζει όλο το σήμα το 1906 (στον Grupo), γίνεται το πλαίσιο της ασπίδας το 1908 και το 1930, και μικραίνει το 1999.
• Το χρώμα: ασπρόμαυρο και ροζ-κόκκινο στα πρώτα, γαλάζιο, χρυσό και πράσινο από το 1930.

Τι δεν άλλαξε ποτέ

Τρία πράγματα. Η διαιρεμένη ασπίδα, κόκκινη και λευκή, που υπάρχει από το 1904 και η οποία αντιστοιχεί στα χρώματα που αποφάσισαν οι ιδρυτές. Ο αετός, που οι ιδρυτές όρισαν από την πρώτη μέρα και που βρίσκεται ακόμα στην κορυφή του σήματος· η αγγλική Wikipedia γράφει ότι από αυτόν έχει το παρατσούκλι «As Águias» (Οι Αετοί). Και το ρητό «E pluribus unum», η ιδέα της ένωσης πολλών σε έναν.

Ο αετός έχει και ζωντανή εκδοχή. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι η μασκότ της ομάδας λέγεται Vitória, και η πορτογαλική Wikipedia ότι πριν από κάθε εντός έδρας αγώνα ένας αετός με λευκό κεφάλι πετά γύρω από το γήπεδο της Λουζ και προσγειώνεται πάνω στο σήμα, «συμπληρώνοντάς το» με μια πραγματική εκδοχή του.

Το σήμα πάνω στη φανέλα

Το σήμα της Μπενφίκα δεν έμεινε ποτέ μόνο του πάνω στη φανέλα, γιατί ο σύλλογος το έχει χρησιμοποιήσει και για να γιορτάζει. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι από τη σεζόν 2008–09 οι ποδοσφαιρικές φανέλες της Μπενφίκα έχουν τρία αστέρια πάνω από το σήμα, και κάθε αστέρι αντιπροσωπεύει δέκα πρωταθλήματα. Το 2010–11 και το 2011–12 οι φανέλες είχαν επετειακά σήματα με ένα και δύο αστέρια αντίστοιχα: το πρώτο για τα 50 χρόνια από το πρώτο Κύπελλο Πρωταθλητριών και το δεύτερο για τον δεύτερο συνεχόμενο τίτλο. Η πορτογαλική Wikipedia το περιγράφει ως τη συνήθεια του συλλόγου να υιοθετεί επετειακά σήματα για τις κατακτήσεις του.

Αν θέλετε να δείτε το σήμα πάνω σε φανέλα της ομάδας που τα έβαλε στον χάρτη, δείτε τα άρθρα μας για τη Μπενφίκα του 1961 και του 1962, τις δύο χρονιές που η ομάδα κέρδισε το Κύπελλο Πρωταθλητριών.

Όλα τα σήματα

• 1904: Sport Lisboa: μαύρος αετός, κορδέλα «E pluribus unum», ασπίδα κόκκινη και λευκή με μπάλα «S.L.»
• 1906: Grupo Sport Benfica: τροχός ποδηλάτου, ασπίδα και «G.S.B.»
• 1908: το σήμα του Sport Lisboa e Benfica, με τον τροχό γύρω από την ασπίδα και «S.L.B.»
• 1930: πιο στιβαρός αετός, χρωματιστή κορδέλα και γαλάζια ζώνη
• 1999–σήμερα: χρυσός αετός πάνω από τον τροχό, με το σημερινό σχέδιο
• 2010–11 και 2011–12: επετειακά σήματα με ένα και δύο αστέρια (χωρίς εικόνα)