Απόλλων Καλαμαριάς: Η κεφαλή του θεού, από το κόκκινο τετράγωνο ως τον αετό του Πόντου και πάλι πίσω

Μια κεφαλή που δεν άλλαξε ποτέ θέση, μόνο κορνίζα

Αν βάλεις δίπλα δίπλα όλα τα σήματα του Απόλλωνα Καλαμαριάς, το πρώτο που θα προσέξεις δεν είναι τι αλλάζει. Είναι τι μένει: ένα αρρενωπό πρόσωπο με σγουρά μαλλιά, το κεφάλι του Απόλλωνα, του θεού της μουσικής. Γύρω του άλλαξαν ένας θυρεός, ένα τετράγωνο, ένα ωοειδές και ένας αετός. Η κεφαλή έμεινε.

Ο λόγος είναι στην ίδρυση. Σύμφωνα με την ελληνική Βικιπαίδεια, ο σύλλογος γεννήθηκε στις 24 Ιανουαρίου 1926 στην Καλαμαριά από Πόντιους πρόσφυγες. Η αρχική ιδέα ήταν να διαδοθεί η μουσική παράδοση των Ποντίων, με τα μέλη να συγκεντρώνονται και να παίζουν μαντολίνο και κιθάρα. Γι’ αυτό επιλέχθηκε ως έμβλημα η κεφαλή του Απόλλωνα, και μόνο αργότερα ήρθαν το θέατρο και τα αθλητικά τμήματα. Τα χρώματα είναι συμβολικά για την ποντιακή ιστορία: το κόκκινο για το αίμα όσων χάθηκαν στον ξεριζωμό και το μαύρο για το πένθος. Πρώτος πρόεδρος ήταν ο Εμμανουήλ Μαγιόπουλος, ελαιοχρωματιστής στο επάγγελμα.

Πριν ξεκινήσουμε, μια προειδοποίηση που ισχύει για όλο το άρθρο. Για τον Απόλλωνα δεν βρήκαμε ούτε σελίδα ιστορίας του σήματος στο επίσημο site ούτε μουσείο με αρχείο. Οι χρονολογίες των περισσότερων σημάτων προέρχονται από μία μόνο πηγή, τη λεζάντα του γκαλερί «Έμβλημα» στην ελληνική Βικιπαίδεια. Όπου μια χρονολογία έχει δεύτερη πηγή, το λέμε. Όπου όχι, το γράφουμε καθαρά.

Πριν το 1983: ο θυρεός με τη διαγώνια ζώνη

Το παλαιότερο σήμα της σειράς μας φέρει στη Βικιπαίδεια τη λεζάντα «Έμβλημα πριν το 1983». Δεν υπάρχει πιο ακριβής χρονολογία: η σελίδα του αρχείου γράφει «μ/δ» στην ημερομηνία, και το όνομα του αρχείου, «70’», υπονοεί τη δεκαετία του 1970 χωρίς να το αποδεικνύει. Ό,τι ξέρουμε, το ξέρουμε από το ίδιο το σχέδιο.

Είναι ένας θυρεός με μυτερό πάτο και λαδί-χρυσό περίγραμμα. Το φόντο είναι πορτοκαλοκόκκινο και μια μαύρη ζώνη το διασχίζει διαγώνια, από πάνω αριστερά προς τα κάτω δεξιά, με τη λέξη «ΑΠΟΛΛΩΝ» γραμμένη πάνω της με ανοιχτόχρωμα γράμματα. Η κεφαλή του Απόλλωνα είναι πάνω αριστερά, μαύρη σιλουέτα με λεπτομέρεια στα μαλλιά, και κάτω δεξιά στέκεται η χρονολογία «1926». Το κόκκινο και το μαύρο, τα χρώματα του πένθους και του αίματος, βρίσκονται εδώ κυριολεκτικά δίπλα δίπλα.

Στο ίδιο διάστημα ο σύλλογος ζούσε τις πρώτες του δεκαετίες στην Α΄ Εθνική. Η Βικιπαίδεια γράφει ότι το ντεμπούτο του στην κατηγορία έγινε στις 25 Οκτωβρίου 1959, ότι τη σεζόν 1963–64 πήρε για πρώτη φορά την ένατη θέση και ότι υποβιβάστηκε το 1964–65. Σε ποια από αυτές τις χρονιές χρησιμοποιήθηκε ο θυρεός, δεν ξέρουμε.

1983–2006: το κόκκινο τετράγωνο

Στις 4 Σεπτεμβρίου 1983 ο Απόλλων έπαιξε τον πρώτο του αγώνα στην Α΄ Εθνική ως Ποδοσφαιρική Ανώνυμη Εταιρεία, με αντίπαλο τον ΠΑΟΚ στο Χαριλάου. Στο 60′ ο Ηλίας Χατζηελευθερίου σημείωσε το πρώτο «επαγγελματικό» γκολ του συλλόγου στη μεγάλη κατηγορία, γράφει η Βικιπαίδεια. Ο πρόεδρος ήταν ο Χάρρυ Κλυνν, ο σατιρικός ηθοποιός που διετέλεσε πρόεδρος του Απόλλωνα το 1982–86. Η ίδια λεζάντα βάζει το επόμενο σήμα ακριβώς εκεί: «1983–2006».

Το σχέδιο είναι ριζικά πιο απλό από τον θυρεό. Ένα κόκκινο στρογγυλεμένο τετράγωνο περιβάλλει όλη τη σύνθεση. Πάνω γράφει «ΑΠΟΛΛΩΝ», με την ένδειξη «1926» από κάτω, και στη μέση υπάρχει η κεφαλή του θεού, τώρα μεγάλη, σε κόκκινες γραμμές χωρίς γέμισμα. Στη βάση, έξω από το τετράγωνο, γράφει «ΚΑΛΑΜΑΡΙΑΣ», πάλι κόκκινο. Δεν υπάρχει μαύρο πουθενά. Είναι σήμα μιας χρώμας, φτιαγμένο για να αντέχει στην εκτύπωση, στο αυτοκόλλητο και στη φανέλα, και το πρώτο σήμα της σειράς όπου η πόλη γράφεται στο όνομα.

Η Βικιπαίδεια δίνει στη διάρκεια του σήματος μια εικόνα του συλλόγου: επτά σεζόν στην Α΄ Εθνική ως το 1990, με σωτηρία σε μπαράζ το 1989, επιστροφή το 1992 με πρόεδρο και χρηματοδότη τον Σταύρο Λαζαρίδη, υποβιβασμός το 1993–94 και νέα άνοδος το 2000. Στα 23 αυτά χρόνια, σύμφωνα με τη λεζάντα, το κόκκινο τετράγωνο ήταν το σήμα. Η πηγή δεν λέει αν χρησιμοποιήθηκε χωρίς διακοπή.

2006–2017: το ωοειδές με τις ρίγες

Η επόμενη λεζάντα είναι «2006–2017». Η σελίδα του αρχείου, που δίνει ως πηγή ένα blog της Θεσσαλονίκης του 2012, γράφει «λογότυπο του Απόλλωνα Καλαμαριάς (2006–2017)». Και πάλι υπάρχει μία πηγή. Δεν βρήκαμε κείμενο που να εξηγεί γιατί αλλάζει το σήμα το 2006, ούτε ποιος το σχεδίασε.

Το σχέδιο φέρνει το μαύρο πίσω. Το σήμα είναι ένα ωοειδές με παχύ μαύρο περίγραμμα και, μέσα του, κάθετες κόκκινες και μαύρες ρίγες, όπως στη φανέλα μιας ομάδας με αυτά τα χρώματα. Στο πάνω τόξο γράφει «ΑΠΟΛΛΩΝ» σε μαύρα γράμματα, ακριβώς κάτω η ένδειξη «Π.Α.Ε.», και στη βάση το «1926». Η κεφαλή του Απόλλωνα έχει γίνει τώρα ασπρόμαυρη, με έντονο μαύρο περίγραμμα, και κάθεται μπροστά από τις ρίγες. Η λέξη «ΚΑΛΑΜΑΡΙΑΣ» έχει φύγει από το σήμα.

Η Βικιπαίδεια γράφει ότι το 2002 ανέλαβε ο επιχειρηματίας Σταύρος Παπαδόπουλος και ότι ο Απόλλων επέστρεψε στην Α΄ Εθνική το 2004. Το 2005–06 πήρε την ένατη θέση, την καλύτερη επίδοση της ιστορίας του. Το 2007–08 υποβιβάστηκε, μέσα στην «Υπόθεση Βάλνερ», με τους τρεις βαθμούς που έχασε στα χαρτιά ύστερα από τη νίκη επί του Ολυμπιακού. Η δήλωση συμμετοχής στη Β΄ Εθνική υποβλήθηκε εκτός προθεσμίας και ο σύλλογος κατέβηκε στη Δ΄ Εθνική το 2009. Το 2010–11 κέρδισε τον 2ο όμιλο της Δ΄ Εθνικής και ανέβηκε στη Φούτμπολ Λιγκ 2, και το 2012–13 στη Φούτμπολ Λιγκ. Ο υποβιβασμός στη Γ΄ Εθνική ήρθε το 2014–15, με μια νίκη 1-0 επί του ΠΑΟΚ στο Κύπελλο. Η Βικιπαίδεια παραθέτει και την ονομασία της ΠΑΕ, «Απόλλων 1926 ΠΑΕ» για το 2011–2015, χωρίς να γράφει αν άλλαξε και το σήμα.

Τον Μάιο του 2016 ο Ελληνοαμερικανός Άλεξ Κάλας ανέλαβε τον σύλλογο. Τη σεζόν 2016–17 ο Απόλλων κέρδισε τον πρώτο όμιλο της Γ΄ Εθνικής και ανέβηκε στη Β΄ Εθνική. Εδώ τελειώνει, σύμφωνα με τη λεζάντα, το ωοειδές.

2017–2024: ο αετός του Πόντου

Το καλοκαίρι του 2017 ο σύλλογος άλλαξε όνομα και σήμα την ίδια στιγμή. Η Βικιπαίδεια γράφει ότι ιδρύθηκε η Απόλλων Πόντου ΠΑΕ, με νέο ΑΦΜ και νέο όνομα, για να απαλλαγεί ο σύλλογος από τα χρέη. Το onsports.gr και το pontosnews.gr γράφουν ότι η ΠΑΕ ήθελε κυρίως να τιμήσει την ποντιακή καταγωγή του συλλόγου. Εδώ, για πρώτη φορά, οι πηγές είναι περισσότερες από μία και συμφωνούν.

Το pontosnews.gr έγραψε στις 18 Αυγούστου 2017 ότι το νέο έμβλημα απεικονίζει τον θεό Απόλλωνα και τον μονοκέφαλο αετό της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, ότι ήταν δωρεά του Ομίλου Φίλων Απόλλωνα Πόντου και ότι κοσμούσε την είσοδο του γηπέδου και τα αποδυτήρια. Το onsports.gr, στο αφιέρωμα για τα 95 χρόνια, γράφει ότι «η εικόνα του θεού Απόλλωνα περικλείεται πλέον στον αετό του Πόντου».

Το αρχείο δείχνει ακριβώς αυτό. Στο κέντρο βρίσκεται το ωοειδές του 2006, με τις ρίγες και την κεφαλή, αλλά κάτω γράφει πλέον «ΠΟΝΤΟΥ», και το «1926» δεν φαίνεται. Γύρω του ανοίγει ένας μαύρος αετός με ανοιχτά φτερά και χρυσοκίτρινο περίγραμμα. Το κίτρινο δεν ανήκει στα χρώματα του συλλόγου, του κόκκινου και του μαύρου: έρχεται μαζί με τον αετό. Το αρχείο δεν λέει ποιος το σχεδίασε.

Η Βικιπαίδεια θυμίζει και κάτι ακόμη. Ο Τραπεζούντιος «Απόλλων» είχε το ίδιο έμβλημα, τον θεό με ένα κεμεντζέ στο χέρι και τα γαλάζια και άσπρα χρώματα της ελληνικής σημαίας. Για τη χρονολογία της Τραπεζούντας οι πηγές διαφέρουν: η Βικιπαίδεια γράφει 1910, το pontosnews.gr μιλά για λειτουργία από το 1904 ως τη Γενοκτονία. Ο αετός του 2017, δηλαδή, ένωσε δύο Απόλλωνες.

Η αλλαγή δεν πέρασε αναντίρρητη. Η Βικιπαίδεια γράφει ότι η ΠΑΕ συνάντησε την έντονη διαφωνία του ερασιτέχνη συλλόγου και ότι οι οργανωμένοι οπαδοί, το Club Rossoneri, τοποθετήθηκαν ρητά κατά της μετονομασίας από Απόλλων Καλαμαριάς σε Απόλλων Πόντου. Ο σύνδεσμος απείχε από τους αγώνες την περίοδο 2019–2023. Από το 2021 ως το 2024 η ομάδα αγωνιζόταν στη Σούπερ Λιγκ 2, με τον διακριτικό τίτλο «Απόλλων Πόντου ΠΑΕ». Τη σεζόν 2023–24 υποβιβάστηκε στη Γ΄ Εθνική, και η ΠΑΕ διαλύθηκε μετά από επτά χρόνια. Το pontosnews.gr γράφει ότι ως ερασιτεχνικό σωματείο ο σύλλογος χρησιμοποιεί ξανά το όνομα Απόλλων Καλαμαριάς.

Το σήμα του ερασιτέχνη

Ανάμεσα στα αρχεία της Βικιπαίδειας υπάρχει και ένα ακόμη, με λεζάντα «Έμβλημα του ερασιτέχνη Απόλλωνα». Η σελίδα του δίνει ως πηγή το mgskapollon.gr, χωρίς ημερομηνία. Δεν το έχουμε σε χρονολογική σειρά, γιατί δεν ξέρουμε πότε χρησιμοποιήθηκε.

Είναι ένας κόκκινος θυρεός με λεπτό μαύρο περίγραμμα. Πάνω αριστερά υπάρχει ένας μικρός κύκλος με την κεφαλή του Απόλλωνα και στο κέντρο, σε μεγάλα γράμματα, η λέξη «ΑΠΟΛΛΩΝ», με το «1926» από κάτω. Μοιάζει στο σχήμα με τον παλιό θυρεό, όχι με το κόκκινο τετράγωνο. Το αρχείο έχει μόνο 130 επί 138 εικονοστοιχεία, γι’ αυτό η εικόνα είναι θολή. Το mgskapollon.gr δεν άνοιξε στις σελίδες που δοκιμάσαμε.

2026: ξανά το κόκκινο τετράγωνο;

Η λεζάντα του 1983 γράφει «1983–2006, 2026–σήμερα»: το ίδιο αρχείο, με δύο περιόδους. Η Βικιπαίδεια δεν εξηγεί γιατί. Ξέρουμε το πλαίσιο. Τη σεζόν 2025–26 ο Απόλλων τερμάτισε πρώτος στον 2ο όμιλο της Γ΄ Εθνικής, πρώτος και στα μπαράζ ανόδου, και εξασφάλισε την άνοδο στη Σούπερ Λιγκ 2, στη χρονιά που συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από την ίδρυση, στις 24 Ιανουαρίου 2026. Η ίδια πηγή γράφει ως επωνυμία της ΠΑΕ «Νέος Απόλλων Καλαμαριάς» από το 2026, ενώ το sfina.gr αναφέρει ανακοίνωση για «ΠΑΕ Απόλλων Καλαμαριάς FC». Επίσημη ανακοίνωση για το σήμα του 2026 δεν βρήκαμε.

Γι’ αυτό θα δεις στη σειρά μας το σήμα του 1983 και στο τέλος. Είναι μία πηγή, χωρίς επιβεβαίωση, και το γράφουμε ως τέτοιο. Αν ισχύει, η επιστροφή έχει νόημα. Ο αετός έφυγε μαζί με την ΠΑΕ που τον έφερε, και το όνομα της πόλης, που είχε χαθεί από το σήμα το 2006, γυρίζει στη βάση του.

Δίπλα δίπλα: τι αλλάζει από σήμα σε σήμα

Τα σήματα μοιράζονται σε τρεις σχολές. Ο θυρεός και το ωοειδές είναι «σήματα ομάδας»: έχουν χρώματα, ρίγες, ζώνες. Το κόκκινο τετράγωνο είναι «σήμα πόλης»: μια γραμμή, ένα χρώμα, ένα όνομα. Ο αετός του 2017 είναι «σήμα ταυτότητας»: δεν λέει τι ομάδα είσαι, λέει από πού έρχεσαι.

Το όνομα της πόλης φαίνεται και χάνεται. Λείπει από τον θυρεό, υπάρχει στο τετράγωνο ως «ΚΑΛΑΜΑΡΙΑΣ», λείπει από το ωοειδές και αντικαθίσταται από το «ΠΟΝΤΟΥ» στον αετό. Η ένδειξη «Π.Α.Ε.» εμφανίζεται στο σήμα μόνο το 2006–2017, παρότι ο σύλλογος ήταν ΠΑΕ ήδη από το 1983.

Τι δεν άλλαξε ποτέ

Η κεφαλή του Απόλλωνα, που είναι σε όλα τα σήματα της σειράς. Η ένδειξη «1926» σε όλα τα σήματα εκτός από εκείνο του 2017. Και η λέξη «ΑΠΟΛΛΩΝ», πάντα στην πρώτη θέση, πάνω από όλα τα άλλα. Το όνομα της πόλης και ο θεσμός, ΠΑΕ, ήρθαν και έφυγαν. Ο θεός έμεινε.

Το σήμα πάνω στη φανέλα

Κόκκινο και μαύρο είναι τα επίσημα χρώματα του συλλόγου, σύμφωνα με τη Βικιπαίδεια, και το σήμα του 2006 τα δείχνει σε κάθετες ρίγες, μια γραμμή που θυμίζει τη φανέλα. Δεν βρήκαμε χρονολογημένες φωτογραφίες φανελών με τα σήματα της σειράς, γι’ αυτό δεν λέμε σε ποια σεζόν φορέθηκε το καθένα.

Όλα τα σήματα

• Πριν το 1983: θυρεός με πορτοκαλοκόκκινο φόντο, διαγώνια μαύρη ζώνη «ΑΠΟΛΛΩΝ», κεφαλή του θεού και «1926» (χωρίς πιο ακριβή χρονολογία, μία πηγή)
• 1983–2006: κόκκινο στρογγυλεμένο τετράγωνο με «ΑΠΟΛΛΩΝ 1926», την κεφαλή και «ΚΑΛΑΜΑΡΙΑΣ» (μία πηγή)
• 2006–2017: ωοειδές με κόκκινες-μαύρες ρίγες, «ΑΠΟΛΛΩΝ», «Π.Α.Ε.», κεφαλή και «1926» (μία πηγή)
• 2017–2024: το ωοειδές με «ΠΟΝΤΟΥ» στη βάση, μέσα σε μαύρο αετό με χρυσοκίτρινο περίγραμμα (σχέδιο και χρονιά 2017: δύο πηγές)
• 2026–σήμερα: το σήμα του 1983, σύμφωνα με τη Βικιπαίδεια (μία πηγή, χωρίς επίσημη ανακοίνωση)
• Χωρίς χρονολογία: κόκκινος θυρεός του ερασιτέχνη Απόλλωνα με μικρή κεφαλή, «ΑΠΟΛΛΩΝ» και «1926»