ΠΑΟΚ: Τα 4 σήματα από το 1926 μέχρι σήμερα

Ένα σήμα για καλή τύχη

Τα περισσότερα σήματα γεννιούνται για να δείξουν δύναμη. Το πρώτο σήμα του ΠΑΟΚ γεννήθηκε για να φέρει τύχη.

Το 1926, στη Θεσσαλονίκη, Κωνσταντινουπολίτες πρόσφυγες ίδρυσαν τον Πανθεσσαλονίκειο Αθλητικό Όμιλο Κωνσταντινουπολιτών. Ως πρώτο έμβλημα διάλεξαν δύο σύμβολα καλοτυχίας: ένα πέταλο και ένα τετράφυλλο τριφύλλι.

Τρία χρόνια αργότερα, ο σύλλογος άλλαξε σύμβολο. Πήρε τον δικέφαλο αετό του Βυζαντίου, αλλά τον είπε με τον δικό του τρόπο: με τα φτερά κλειστά. Από τότε ο αετός δεν έφυγε ποτέ από το σήμα του ΠΑΟΚ. Άλλαξαν όμως το σχήμα γύρω του, τα γράμματα, και η λεπτομέρεια στο στήθος του.

Αυτά είναι τα τέσσερα σήματα του Δικεφάλου του Βορρά που βρίσκουμε σήμερα σε εικόνα.

Τα χρώματα: πένθος και ελπίδα

Πριν από το σήμα, τα χρώματα. Ο ΠΑΟΚ είναι από την αρχή ασπρόμαυρος, και τα δύο χρώματα έχουν συγκεκριμένη σημασία, όπως την καταγράφουν και η ελληνική και η αγγλική Wikipedia.

Το μαύρο είναι το πένθος για τον ξεριζωμό του Ελληνισμού της Ανατολής και για τις πατρίδες που χάθηκαν. Το λευκό είναι η ελπίδα για μια νέα αρχή, σε μια νέα πατρίδα.

Τα δύο χρώματα πέρασαν σε όλα τα σήματα του συλλόγου. Κανένα από τα τέσσερα δεν έχει άλλο χρώμα εκτός από το μαύρο και το λευκό, με μόνη εξαίρεση το χρυσό περίγραμμα του τελευταίου.

1926–1929: Το πέταλο και το τριφύλλι

Το πρώτο σήμα του ΠΑΟΚ είναι ένας κύκλος σε σχήμα σφραγίδας. Στο εξωτερικό του δαχτυλίδι, με κεφαλαία γράμματα, γράφεται ολόκληρο το όνομα: ΠΑΝΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΙΟΣ ΑΘΛΗΤΙΚΟΣ ΟΜΙΛΟΣ ΚΩΝ/ΠΟΛΙΤΩΝ. Στη βάση, ένα μικρό αστέρι.

Στο κέντρο, μέσα σε έναν δεύτερο κύκλο, βρίσκονται τα δύο σύμβολα της ίδρυσης: ένα πέταλο, γυρισμένο στο πλάι, και ένα τετράφυλλο τριφύλλι που περνά μέσα από αυτό. Από κάτω, η χρονιά 1926.

Σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, το σήμα το πρότεινε το ιδρυτικό μέλος Κώστας Κοεμτζόπουλος, εμπνευσμένος από τη μάρκα τσιγάρων που προτιμούσε. Είναι ένα σήμα που δεν μοιάζει με κανένα από όσα ακολούθησαν: χωρίς αετό, χωρίς ασπίδα, χωρίς βυζαντινά σύμβολα.

1929: Ο αετός έρχεται από την ΑΕΚ Θεσσαλονίκης

Τον Μάρτιο του 1929 η ΑΕΚ Θεσσαλονίκης, ο άλλος σύλλογος των Κωνσταντινουπολιτών της πόλης, διαλύθηκε και απορροφήθηκε από τον ΠΑΟΚ. Τα χρώματα του ΠΑΟΚ έμειναν, αλλά το σήμα άλλαξε: ο ΠΑΟΚ υιοθέτησε τον δικέφαλο αετό, το σύμβολο που είχε η ΑΕΚ και που παραπέμπει στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.

Εδώ οι δύο εγκυκλοπαίδειες διαφέρουν σε μια λεπτομέρεια. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι ο αετός του ΠΑΟΚ είχε από την αρχή τα φτερά κλειστά. Η ελληνική γράφει ότι ο πρώτος αετός ήταν μια παραλλαγή του αετού της ΑΕΚ, και ότι τα φτερά έκλεισαν «αρκετά χρόνια αργότερα». Σε ένα σημείο συμφωνούν και οι δύο: τα κλειστά φτερά είναι πένθιμα, ένα σημάδι θλίψης για τις χαμένες πατρίδες.

Η ελληνική Wikipedia σημειώνει και κάτι ακόμη: ο αετός του ΠΑΟΚ δεν φέρει στέμματα, ούτε κρατά ρομφαία ή σφαίρα με σταυρό, όπως ο αετός του Πατριαρχείου της Κωνσταντινούπολης. Είναι ένας αετός λιτός, χωρίς σύμβολα εξουσίας.

Ως το 1991: Ο αετός σε λευκό κύκλο

Το παλαιότερο σήμα με τον αετό που βρίσκουμε σε εικόνα είναι αυτό που η ελληνική Wikipedia χρονολογεί «έως το 1991». Είναι ένας λευκός κύκλος με χοντρό μαύρο περίγραμμα.

Στο πάνω μέρος, σε τόξο, τα γράμματα Π Α Ο Κ, μαύρα, κεφαλαία, χωρίς τελείες. Από κάτω, ο μαύρος δικέφαλος αετός. Τα δύο κεφάλια κοιτούν προς αντίθετες πλευρές, τα φτερά κατεβαίνουν κλειστά δίπλα στο σώμα, και στο στήθος του φαίνεται ένα σχέδιο σαν φτερά σε σειρές, σαν λέπια.

Η απλότητά του θυμίζει σφραγίδα: ένας κύκλος, τέσσερα γράμματα, ένα πουλί.

1991–2013: Η ασπίδα και η ριγέ καρδιά

Το 1991, σύμφωνα με την ελληνική Wikipedia, ο κύκλος έγινε ασπίδα. Είναι η μεγαλύτερη αλλαγή στο σχήμα του σήματος από την εποχή του τριφυλλιού.

Στο πάνω μέρος της ασπίδας, σε ένα κυρτό πλαίσιο, τα γράμματα Π.Α.Ο.Κ., τώρα με τελείες. Από κάτω ο αετός, μεγαλύτερος, πιο έντονος, με τα φτερά κλειστά σαν μανδύα. Και στο στήθος του, μια νέα λεπτομέρεια: μια μικρή ασπίδα με κάθετες ασπρόμαυρες ρίγες, σαν τη φανέλα της ομάδας, με τα γράμματα Π.Α.Ο.Κ. σε μια ταινία πάνω της.

Στη βάση της ασπίδας, η χρονιά της ίδρυσης: 1926. Για πρώτη φορά μετά το σήμα της ίδρυσης, η χρονιά επέστρεψε στο έμβλημα.

Αυτό είναι ουσιαστικά το έμβλημα του ιδρυτικού σωματείου, του Αθλητικού Σωματείου ΠΑΟΚ. Η ελληνική Wikipedia σημειώνει ότι το ποδοσφαιρικό τμήμα χρησιμοποιεί συνήθως το έμβλημα του σωματείου τροποποιημένο, και ότι από το 2007 ως το 2013 η ΠΑΕ το χρησιμοποίησε αυτούσιο.

2013: Το χρυσό περίγραμμα

Η τελευταία αλλαγή ήρθε στις 11 Ιουνίου 2013, όπως γράφει η αγγλική Wikipedia, στην εποχή του Ιβάν Σαββίδη. Η ελληνική Wikipedia χρονολογεί κι αυτή το νέο σήμα στο 2013.

Το σχήμα της ασπίδας έμεινε, αλλά έγινε πιο στρογγυλεμένο, πιο σύγχρονο. Γύρω της προστέθηκε ένα χρυσό περίγραμμα, που σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia συμβολίζει τη βυζαντινή κληρονομιά του συλλόγου.

Τα γράμματα άλλαξαν κι αυτά: ΠΑΟΚ, χωρίς τελείες, σε μια πιο σφιχτή, βαριά γραμματοσειρά. Από πάνω τους, μέσα σε δύο μικρές γραμμές, το 1926 μετακόμισε από τη βάση στην κορυφή. Ο αετός σχεδιάστηκε ξανά, πιο καθαρά, με λιγότερες λεπτομέρειες στα φτερά, και η ριγέ ασπίδα στο στήθος του έχασε την ταινία με τα γράμματα.

Αυτό είναι το σήμα που φοράει σήμερα ο ΠΑΟΚ. Είναι το πρώτο σήμα του συλλόγου με τρίτο χρώμα: το χρυσό του περιγράμματος, που στη φανέλα ξεχωρίζει πάνω στις ασπρόμαυρες ρίγες και κάνει την ασπίδα να μοιάζει με κόσμημα, με ένα μετάλλιο ραμμένο στο στήθος.

Δίπλα δίπλα: τι αλλάζει από σήμα σε σήμα

• 1926 → αετός: το πέταλο και το τριφύλλι δίνουν τη θέση τους στον δικέφαλο αετό, μετά την απορρόφηση της ΑΕΚ Θεσσαλονίκης.
• Κύκλος → 1991: ο κύκλος γίνεται ασπίδα, τα γράμματα παίρνουν τελείες, στο στήθος του αετού μπαίνει μια ριγέ ασπίδα, το 1926 επιστρέφει στη βάση.
• 1991 → 2013: χρυσό περίγραμμα, στρογγυλεμένη ασπίδα, νέα γραμματοσειρά χωρίς τελείες, το 1926 ανεβαίνει στην κορυφή, ο αετός σχεδιάζεται πιο καθαρά.

Δύο αετοί από την ίδια Πόλη

Ο δικέφαλος του ΠΑΟΚ έχει έναν «αδελφό» στην Αθήνα: τον αετό της ΑΕΚ, του άλλου μεγάλου συλλόγου που ίδρυσαν Κωνσταντινουπολίτες. Γι’ αυτό ο ΠΑΟΚ λέγεται «Δικέφαλος του Βορρά».

Η διαφορά τους είναι στα φτερά. Ο αετός της ΑΕΚ τα έχει ανοιχτά, σε όλα της τα σήματα. Ο αετός του ΠΑΟΚ τα έχει κλειστά. Είναι το ίδιο σύμβολο, ειπωμένο με δύο τρόπους: ο ένας ανοίγει τα φτερά του, ο άλλος τα μαζεύει γύρω του σαν σε πένθος.

Κι ένα ακόμη: ο αετός της ΑΕΚ, από ένα σημείο και μετά, κρατά ξίφος και σφαίρα. Ο αετός του ΠΑΟΚ δεν κρατά τίποτα.

Πώς διαβάζεται ο αετός

Αν βάλει κανείς τους τρεις αετούς το ένα δίπλα στον άλλο, βλέπει πώς άλλαξε το σχέδιο του ίδιου πουλιού μέσα σε μισό αιώνα.

• Τα κεφάλια: στον κύκλο είναι λεπτά, με ανοιχτά ράμφη και μακριούς λαιμούς. Στην ασπίδα του 1991 γίνονται πιο σκληρά, με γωνίες. Στο σήμα του 2013 απλοποιούνται σε δύο καθαρά προφίλ.
• Τα φτερά: στον κύκλο κατεβαίνουν κλειστά δίπλα στο σώμα σε μακριές φτερούγες. Στην ασπίδα του 1991 τυλίγουν τον αετό σαν μανδύας, με πολλές λεπτομέρειες. Το 2013 γίνονται πιο συμπαγή, με λιγότερες γραμμές.
• Το στήθος: στον κύκλο έχει σειρές από φτερά, σαν λέπια. Από το 1991 και μετά, τη θέση τους παίρνει η μικρή ριγέ ασπίδα.
• Τα πόδια: σε όλα τα σήματα ο αετός στέκεται με τα πόδια ανοιχτά, χωρίς να κρατά τίποτα.

Το όνομα μέσα στο σήμα

Μια ακόμη ιστορία κρύβεται στα γράμματα. Κάθε σήμα του ΠΑΟΚ γράφει το όνομα του συλλόγου με διαφορετικό τρόπο.

Το σήμα του 1926 γράφει ολόκληρο το όνομα, σε κύκλο, σαν σφραγίδα σωματείου. Ο λευκός κύκλος κρατά μόνο τα τέσσερα γράμματα, ΠΑΟΚ, χωρίς τελείες, απλωμένα σε τόξο. Η ασπίδα του 1991 τα γράφει με τελείες, Π.Α.Ο.Κ., όπως ένα αρκτικόλεξο, και τα επαναλαμβάνει και μέσα στη μικρή ριγέ ασπίδα. Και το σήμα του 2013 επιστρέφει στο ΠΑΟΚ χωρίς τελείες, με γράμματα πιο χοντρά και πιο κοντά το ένα στο άλλο.

Από σφραγίδα σε λογότυπο: η διαδρομή των γραμμάτων είναι η διαδρομή ενός σωματείου που έγινε μάρκα, χωρίς να αλλάξει σύμβολο.

Τι δεν άλλαξε ποτέ

Τα δύο χρώματα. Από το 1926 ως σήμερα, κάθε σήμα του ΠΑΟΚ είναι μαύρο και λευκό. Ούτε το τριφύλλι της ίδρυσης είναι πράσινο στην εικόνα που σώζεται· είναι κι αυτό ασπρόμαυρο.

Και ο αετός με τα κλειστά φτερά. Από τη στιγμή που μπήκε στο σήμα, δεν άνοιξε ποτέ τα φτερά του και δεν πήρε ποτέ στέμμα. Ο σχεδιασμός του άλλαξε, έγινε πιο λεπτομερής, μετά πιο απλός, αλλά η στάση του έμεινε η ίδια.

Το σήμα πάνω στη φανέλα

Στην ασπρόμαυρη ριγέ φανέλα του ΠΑΟΚ, το σήμα κάθεται πάντα στο αριστερό στήθος, πάνω στις ρίγες. Η ριγέ ασπίδα στο στήθος του αετού, από το 1991 και μετά, είναι στην ουσία μια μικρογραφία της ίδιας της φανέλας: το σήμα φοράει τη φανέλα που φοράει το σήμα.

Το τριφύλλι της ίδρυσης δεν ξεχάστηκε. Σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, το αρχικό σήμα επέστρεψε στην τρίτη φανέλα της σεζόν 2018-19, ενενήντα δύο χρόνια μετά την ίδρυση.

Τα 4 σήματα σε μία γραμμή

• 1926–1929: σφραγίδα με το πλήρες όνομα, πέταλο και τετράφυλλο τριφύλλι
• Ως το 1991: λευκός κύκλος, γράμματα ΠΑΟΚ σε τόξο, αετός με κλειστά φτερά
• 1991–2013: ασπίδα, Π.Α.Ο.Κ. με τελείες, ριγέ ασπίδα στο στήθος του αετού, 1926 στη βάση
• 2013 ως σήμερα: στρογγυλεμένη ασπίδα με χρυσό περίγραμμα, νέα γράμματα, 1926 στην κορυφή