Εθνικός Πειραιώς: Από τον λευκό σταυρό της σημαίας ώς τις ρίγες της Καστέλλας, 7 σήματα για έναν αιώνα

Ένας σύλλογος, ένα μπλε και ένα λευκό

Ο Εθνικός Πειραιώς είναι ο «άλλος» σύλλογος του λιμανιού. Ο Ολυμπιακός πήρε τα περισσότερα φώτα, αλλά ο Εθνικός ιδρύθηκε νωρίτερα, στις 21 Νοεμβρίου 1923, με απόφαση του Πρωτοδικείου Πειραιά, και η ελληνική Wikipedia τον περιγράφει ως τον δεύτερο μεγαλύτερο σύλλογο της πόλης. Η έδρα του είναι στην Καστέλλα. Τα χρώματά του, το μπλε και το λευκό, είναι εμπνευσμένα από την ελληνική σημαία, και το ίδιο το όνομα, «Εθνικός», δηλώνει, όπως γράφει η ελληνική Wikipedia, τον πανεθνικό και πανελλήνιο χαρακτήρα του.

Αυτό το όνομα και αυτά τα χρώματα έχουν σταθεί όρθια σε έναν ολόκληρο αιώνα. Το σήμα, όμως, δεν έμεινε ποτέ ίδιο. Στην αγγλική Wikipedia η ενότητα για το έμβλημα ξεκινά με μία πρόταση που λέει τα πάντα: το σήμα του Εθνικού «άλλαξε μέσα στον χρόνο». Ποιες ήταν οι αλλαγές, με ποια σειρά και γιατί, είναι το θέμα αυτού του άρθρου.

Μια ειλικρινής προειδοποίηση πριν ξεκινήσουμε. Για τον Εθνικό υπάρχουν γραπτές χρονολογίες μόνο για λίγα από τα σήματα: το παλαιότερο (μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1950), το δεύτερο (από τα τέλη του ’50), το επετειακό του 2023 και το σημερινό. Για τα υπόλοιπα τρία, ο μόνος οδηγός είναι ο τίτλος ενός αρχείου («δεκαετία του ’70») ή η απλή τους εμφάνιση. Όπου η σειρά είναι υπόθεση, το λέμε ρητά.

Ο λευκός σταυρός και το «Ε»

Το πρώτο έμβλημα του Εθνικού, σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, ήταν ένας θυρεός με λευκό σταυρό και στο κέντρο του σταυρού ένα μονόγραμμα «Ε», σαν να λέμε «Εθνικός». Η ελληνική Wikipedia το περιγράφει με ανάλογο τρόπο: μια ασπίδα με άσπρο σταυρό και στο κέντρο το γράμμα «Ε».

Και οι δύο πηγές λένε επίσης για ποιον λόγο: το σήμα παρέπεμπε στην τότε εθνική σημαία του κράτους. Η σημαία με τον λευκό σταυρό σε γαλάζιο πεδίο ήταν στην εποχή της ίδρυσης του συλλόγου το σύμβολο που κάθε Έλληνας αναγνώριζε αμέσως. Για έναν σύλλογο που διάλεξε να λέγεται «Εθνικός», ένα σήμα που θύμιζε τη σημαία ήταν σχεδόν αυτονόητο.

Το αρχείο της ελληνικής Wikipedia που έχει αυτό το σήμα το χαρακτηρίζει «παλαιότερο σήμα του Εθνικού ΟΦΠΦ σε χρήση μέχρι τα τέλη του ’50». Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια τη χρονιά που πρωτοεμφανίστηκε, ούτε αν χρησιμοποιήθηκε από την ίδρυση χωρίς διακοπή. Η ημερομηνία «1923» στην ετικέτα του δείχνει την ίδρυση του συλλόγου, όχι μια επιβεβαιωμένη χρονιά του σχεδίου.

Η μπλε ασπίδα με τις ρίγες

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1950, γράφει η ελληνική Wikipedia, το έμβλημα του Εθνικού απεικονίζει μια μπλε ασπίδα με την επιγραφή «ΕΘΝΙΚΟΣ» και πέντε μπλε και τέσσερις λευκές κάθετες ρίγες. Η αγγλική Wikipedia το λέει με τα δικά της λόγια: πέντε μπλε και τέσσερις λευκές ρίγες, με το όνομα του συλλόγου στην κορυφή του θυρεού.

Οι εννέα ρίγες δεν είναι τυχαίες. Και οι δύο πηγές τις συνδέουν με τη σημαία, η ελληνική Wikipedia ειδικότερα με τη σημαία του Πολεμικού Ναυτικού, που καθιερώθηκε ως η επίσημη ελληνική σημαία. Η ελληνική σημαία έχει ακριβώς εννέα οριζόντιες ρίγες, πέντε μπλε και τέσσερις λευκές. Ο Εθνικός πήρε το ίδιο μοτίβο και το γύρισε κάθετα, μέσα σε μια ασπίδα.

Ο σταυρός έφυγε και ήρθαν οι ρίγες: λευκά γράμματα σε μπλε ταινία και από κάτω το μοτίβο της σημαίας. Είναι το σχέδιο που θα μείνει, με παραλλαγές, ως σήμερα.

Στα χρόνια αυτά ο Εθνικός έζησε τις μεγαλύτερες στιγμές του στο πρωτάθλημα. Το 1956 τερμάτισε δεύτερος, και στη σεζόν 1956-57, όπως το διηγούνται και οι δύο Wikipedia, ήταν φαβορί για τον τίτλο, ώσπου τιμωρήθηκε για επαγγελματισμό εξαιτίας των επαφών του με τους Ούγγρους Πούσκας, Τσίμπορ και Κότσις. Δεν μπορούμε να πούμε με ασφάλεια με ποιο σήμα ακριβώς φορούσε η ομάδα εκείνη τη χρονιά, γιατί ο ορισμός «τέλη του ’50» είναι ευρύς. Το βέβαιο είναι ότι η αλλαγή έγινε κοντά στην εποχή των πιο ένδοξων ετών.

Το χρυσοπερίγραμμο σήμα της δεκαετίας του ’70

Το τρίτο σήμα είναι το πιο ασυνήθιστο. Ένας θυρεός με χρυσό περίγραμμο, χωρισμένος σε τέσσερα τετράγωνα σε μπλε και λευκό. Στην αριστερή πλευρά, κάθετα, γράφεται το «ΕΘ-ΝΙ-ΚΟΣ», σπασμένο σε συλλαβές. Δεν υπάρχουν ρίγες. Είναι το μόνο σήμα της σειράς που δεν θυμίζει τη σημαία με κανέναν τρόπο.

Η μόνη χρονολογική ένδειξη που έχουμε είναι ο τίτλος του αρχείου στο Wikimedia Commons: «logo, 70s». Δεν βρήκαμε δεύτερη πηγή που να το επιβεβαιώνει ούτε να μας πει αν ήταν επίσημο έμβλημα της ποδοσφαιρικής ομάδας, σήμα του συλλόγου ως σύνολο ή μια εκδοχή για συγκεκριμένη χρήση. Το παρουσιάζουμε εδώ ως μέρος της σειράς, με αυτή την επιφύλαξη.

Αν η χρονολόγηση είναι σωστή, ταιριάζει σε μια εποχή που ο Εθνικός ήταν σταθερά στην κορυφαία δεκάδα της Α΄ Εθνικής. Στη σεζόν 1974-75, γράφει η αγγλική Wikipedia, ήταν χειμερινός πρωταθλητής χωρίς ήττα στον πρώτο γύρο και τερμάτισε τέταρτος, ένα βαθμό πίσω από τον ΠΑΟΚ.

Ο κύκλος με τις ρίγες

Ο κύκλος είναι το τέταρτο σήμα της σειράς μας, και εδώ η χρονολόγηση χάνεται. Στο Commons έχει τον απλό τίτλο «ancien logo», δηλαδή «παλιό σήμα», χωρίς χρονιά. Δεν βρήκαμε καμία γραπτή πηγή που να λέει πότε χρησιμοποιήθηκε.

Το σχέδιο είναι εύκολο να περιγραφεί. Ένας μπλε κύκλος με λευκό δακτύλιο, και μέσα του η ασπίδα του Εθνικού: το όνομα «ΕΘΝΙΚΟΣ» σε λευκή ταινία και οι ρίγες από κάτω. Είναι ουσιαστικά το σήμα με τις ρίγες, κλεισμένο σε κύκλο.

Το τοποθετούμε εδώ επειδή το περιεχόμενό του (ρίγες, χωρίς το «1923») το φέρνει κοντά στο σχέδιο του ’50 και πριν από το «μοντέρνο» σήμα που ακολουθεί. Είναι μόνο υπόθεση για τη σειρά. Μπορεί να χρησιμοποιήθηκε σε άλλη εποχή, ή παράλληλα με άλλο σήμα.

Ο «μοντέρνος» θυρεός με το «1923»

Το πέμπτο σήμα είναι το πρώτο που γράφει τη χρονιά ίδρυσης: «1923», στο κάτω μέρος. Είναι ένας γαλάζιος θυρεός, με λευκό όνομα σε μπλε ταινία στην κορυφή και λευκές ρίγες, με λείες διαβαθμίσεις και αντανάκλαση, ένας σχεδιασμός που θυμίζει τις αρχές του 2010.

Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι μετά την εξαγορά του συλλόγου από τον Αλέξη Αγγελόπουλο, το 2011, το σήμα άλλαξε σε ένα πιο «μοντέρνο» και ότι, μετά από πίεση των οπαδών, το παλαιότερο σήμα επανήλθε. Είναι ο λόγος που αναφέρουμε αυτό το σήμα εδώ. Αλλά η αναφορά της Wikipedia δεν λέει ποιο ακριβώς σχέδιο ήταν το «μοντέρνο». Ο θυρεός με τη διαβάθμιση είναι ο πιο πιθανός υποψήφιος, αλλά καμία πηγή δεν το λέει ρητά. Το παρουσιάζουμε ως υπόθεση.

Η ίδια πηγή αναφέρει ότι στη συνέχεια ο σύλλογος κρίθηκε ένοχος για πλαστογραφία στη χειμερινή περίοδο μεταγραφών και υποβιβάστηκε διοικητικά στη Δ΄ Εθνική για το 2011-12, το χαμηλότερο επίπεδο της ιστορίας του. Η αλλαγή σήματος έγινε λοιπόν σε μια δύσκολη περίοδο, και οι οπαδοί ζήτησαν να επιστρέψει το παλαιότερο.

2023: Το επετειακό «100»

Το σήμα του 2023 είναι το πιο εύκολο να χρονολογηθεί, γιατί ο σύλλογος έκλεινε έναν αιώνα. Το αρχείο της ελληνικής Wikipedia ανέβηκε στις 19 Νοεμβρίου 2023, δύο ημέρες πριν από τα 100ά γενέθλια της 21ης Νοεμβρίου. Βασίζεται στο σχέδιο με τις ρίγες: ο σκούρος μπλε θυρεός, με το όνομα σε λευκή ταινία, και στο κάτω μέρος ένα μεγάλο χρυσό «100», με ένα χρυσό αστέρι πάνω από το πρώτο ψηφίο.

Είναι επετειακό σήμα, όχι αντικατάσταση του κανονικού. Ο ίδιος ο σύλλογος, όπως τον περιγράφει η ελληνική Wikipedia, δεν είναι μόνο ποδόσφαιρο. Είναι ένα πολυαθλητικό σωματείο με υδατοσφαίριση, ρυθμική γυμναστική, μπάσκετ, βόλεϊ και κολύμβηση, και με 57 εθνικούς και διεθνείς τίτλους στα βασικά ομαδικά αθλήματα.

Το σημερινό σήμα: ο κύκλος με το πλήρες όνομα

Το τελευταίο σήμα της σειράς είναι και το πιο πλήρες. Στο κέντρο, ένα θυρεός με το «ΕΘΝΙΚΟΣ» σε λευκή ταινία, οι μπλε και λευκές ρίγες και στο κάτω μέρος το «1923». Γύρω του, σε κύκλο, γράφεται ολόκληρο το όνομα: «ΕΘΝΙΚΟΣ ΠΕΙΡΑΙΩΣ, ΟΜΙΛΟΣ ΦΙΛΑΘΛΩΝ ΠΕΙΡΑΙΩΣ ΦΑΛΗΡΟΥ».

Η εικόνα αυτή ανέβηκε στο Wikimedia Commons το 2026 ως το λογότυπο του «Εθνικού Ομίλου Φιλάθλων Πειραιώς-Φαλήρου», και είναι το σήμα που χρησιμοποιεί η αγγλική Wikipedia στο λήμμα του συλλόγου. Δεν έχουμε ακριβή ημερομηνία από την οποία ισχύει. Η διαφορά με τα προηγούμενα είναι ότι εδώ το όνομα του συλλόγου, με την πλήρη επωνυμία του, γράφεται ολόκληρο, σχεδόν σαν σφραγίδα, γύρω από την ασπίδα.

Το «Φαλήρου» στην επωνυμία δεν είναι διακοσμητικό: η αγγλική Wikipedia γράφει ότι ο σύλλογος ξεκίνησε ως ο Όμιλος Φιλάθλων Πειραιώς-Φαλήρου, μετά από τη διάσπαση ενός προηγούμενου συλλόγου του Πειραιά.

Δίπλα δίπλα: τι αλλάζει από σήμα σε σήμα

Αν βάλεις και τα εφτά σήματα στη σειρά, φαίνονται τρεις φάσεις. Στην πρώτη, ο Εθνικός μιλά με σύμβολα: ο σταυρός και το «Ε». Στη δεύτερη, μιλά με το όνομά του και με τις ρίγες της σημαίας. Στην τρίτη, μιλά και με το έτος και με την ιστορία του, στο «1923», στο «100» και στο πλήρες όνομα.

Το σχήμα εναλλάσσεται: θυρεός με σταυρό, θυρεός με ρίγες, θυρεός με χρυσό περίγραμμο, κύκλος, θυρεός με διαβάθμιση, θυρεός με το «100» και τέλος κύκλος γύρω από θυρεό. Οι ρίγες, πάντως, επανέρχονται σχεδόν παντού.

Το όνομα αλλάζει θέση και μορφή: κάθετα και κομμένο σε συλλαβές το ’70, σε λευκή ταινία στις ρίγες, σε κύκλο στο σημερινό. Το «1923» εμφανίζεται μόνο στα τελευταία σήματα, δείγμα ότι ο σύλλογος άρχισε να δείχνει την ηλικία του όταν η ηλικία του έγινε επιχείρημα.

Τι δεν άλλαξε ποτέ

Το μπλε και το λευκό. Η αγγλική Wikipedia το γράφει καθαρά: σε όλη την ιστορία του συλλόγου, τα χρώματα ήταν το μπλε ή το γαλάζιο και το λευκό, όπως της ελληνικής σημαίας. Ακόμη και το πιο παράξενο σήμα της σειράς, το χρυσοπερίγραμμο, χρησιμοποιεί τις ίδιες δύο αποχρώσεις στο εσωτερικό του.

Και το όνομα. Δεν υπάρχει σήμα στη σειρά που να μη γράφει «ΕΘΝΙΚΟΣ», ή το αρχικό του. Ακόμη και όταν ο σύλλογος, το 2004, συγχωνεύτηκε με τον Α.Ο. Μάνη και για τρία χρόνια λεγόταν «Εθνικός Πειραιώς – Α.Ο. Μάνη», κράτησε, γράφει η αγγλική Wikipedia, το λογότυπο και τα χρώματα του Εθνικού. Οι οπαδοί αντέδρασαν έντονα στο όνομα, και το 2007 ο σύλλογος μετονομάστηκε επίσημα σε «Εθνικός Πειραιώς».

Το σήμα πάνω στη φανέλα

Για τον Εθνικό δεν υπάρχει ακόμη άρθρο φανέλας στο jerseystories.gr, γι’ αυτό και αυτή η ενότητα μένει σύντομη. Δεν αναφέρουμε κατασκευαστή ή χορηγό, γιατί δεν μπορούμε να τους επιβεβαιώσουμε με δύο πηγές. Όταν γραφτεί φανέλα του συλλόγου, ο σύνδεσμος θα μπει εδώ.

Αυτό που ξέρουμε είναι ο κανόνας: το μπλε και το λευκό, με τις ρίγες ως βασικό μοτίβο του σήματος, και ο θυρεός με το «ΕΘΝΙΚΟΣ» στο στήθος. Και ότι ο σύλλογος κρατά αυτό το σύμβολο ζωντανό από τη δεκαετία του ’50, που έπαιζε φιλικά με την εθνική Ουγγαρίας, μέχρι τα χρόνια στις μικρές κατηγορίες.

Όλα τα σήματα

• Αρχικό (μέχρι τα τέλη του ’50): γαλάζιος θυρεός με λευκό σταυρό και «Ε»
• Από τα τέλη του ’50: μπλε ασπίδα με «ΕΘΝΙΚΟΣ» και πέντε μπλε και τέσσερις λευκές ρίγες
• Δεκαετία του ’70 (Commons, χωρίς δεύτερη πηγή): θυρεός με χρυσό περίγραμμο και «ΕΘ-ΝΙ-ΚΟΣ»
• Κύκλος (αχρονολόγητο): κύκλος με το «ΕΘΝΙΚΟΣ» και ρίγες
• «Μοντέρνο» (αχρονολόγητο, πιθανώς η εποχή 2011): γαλάζιος θυρεός με «1923»
• 2023: επετειακό σήμα με το «100» για τα 100 χρόνια
• Σήμερα: θυρεός με «1923» μέσα σε κύκλο με το πλήρες όνομα του συλλόγου