Εργοτέλης: Ο δρομέας μέσα στο στεφάνι, 6 σήματα από την Ένωση του 1929 μέχρι τον κίτρινο κύκλο του σήμερα

Ένας σύλλογος με το όνομα ενός δρομέα

Ο Εργοτέλης Ηρακλείου είναι ένας από τους συλλόγους για τους οποίους το σήμα λέει πράγματα που το όνομα δεν προλαβαίνει να πει. Το όνομα είναι αρχαίο: ο Εργοτέλης από την Κνωσό ήταν ολυμπιονίκης του δόλιχου, του μεγάλου αγώνα αντοχής, και κέρδισε στην Ολυμπία το 472 π.Χ., ενώ ζούσε εξόριστος στην Ιμέρα της Σικελίας. Σε αυτόν αναφέρεται το όνομα του σωματείου, και, όπως θα δούμε, το πρώτο σήμα έδειχνε κι αυτό έναν δρομέα.

Η ίδρυση, σύμφωνα με τη σελίδα ιστορίας του επίσημου site του συλλόγου, καταγράφεται στην ηρακλειώτικη εφημερίδα «Ελεύθερα Σκέψις», στο φύλλο 301 της 7ης Αυγούστου 1929. Το σωματείο ξεκίνησε με ισχυρό ποδοσφαιρικό τμήμα. Ο πρώτος γνωστός αγώνας του έγινε στις 4 Αυγούστου 1929 στο γήπεδο «Χάνδαξ» και ήταν φιλικός με αντίπαλο τον Λέοντα: ο Εργοτέλης νίκησε 4-0. Πίσω από το σωματείο, γράφει η αγγλική Wikipedia, ήταν γνωστοί Ηρακλειώτες, κυρίως πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία.

Τα χρώματα είναι το κίτρινο και το μαύρο. Σύμφωνα με την ελληνική Wikipedia, επιλέχθηκαν επειδή κυριαρχούν στον μινωικό πολιτισμό. Σε αυτά τα δύο χρώματα, και σε έναν ποδοσφαιριστή ή έναν δρομέα μέσα σε στεφάνι, κινείται όλη η ιστορία των εμβλημάτων του.

1929: η σφραγίδα του ιδρυτικού εγγράφου

Το αρχαιότερο σήμα που σώζεται δεν είναι σχεδιασμένο για φανέλα. Είναι μια σφραγίδα, και προέρχεται, όπως γράφουν η αγγλική και η ελληνική Wikipedia, από το ιδρυτικό έγγραφο του συλλόγου. Στο κέντρο, ένας δρομέας με ριγέ φανέλα τρέχει προς τα δεξιά μέσα σε ένα πυκνό στεφάνι δάφνης, από εκείνα που στεφάνωναν τους νικητές των αρχαίων Ολυμπιακών Αγώνων. Κάτω από τα πόδια του διακρίνεται κάποιο ανάγλυφο, που δεν μπορούμε να ταυτίσουμε με βεβαιότητα.

Γύρω από το στεφάνι τρέχει ένας κύκλος με γράμματα. Πάνω γράφει «ΑΘΛΗΤΙΚΗ ΕΝΩΣΙΣ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ ΚΡΗΤΗΣ» και κάτω, ανάμεσα σε δύο αστέρια, «Ο ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ ,, 1929». Αξίζει να σταθεί κανείς σε αυτή τη φράση: η σφραγίδα γράφει «Αθλητική Ένωσις», ενώ ο τίτλος του συλλόγου σήμερα είναι «Γυμναστικός Σύλλογος». Δεν βρήκαμε πηγή που να εξηγεί τη διαφορά. Το μαύρο μελάνι και η έλλειψη χρωμάτων δείχνουν ότι πρόκειται για σφραγίδα εγγράφων, όχι για έμβλημα που θα ράβεται σε ύφασμα.

Δεν βρήκαμε πηγή που να λέει ότι αυτό το σχέδιο φορέθηκε ποτέ σε φανέλα. Η αγγλική Wikipedia αναφέρει μόνο ότι οι πρώτες φωτογραφίες της ποδοσφαιρικής ομάδας και των οπαδών δείχνουν ένα διαφορετικό σήμα, το «Ε». Η σφραγίδα, πάντως, κρατά το σχήμα που ο σύλλογος θα ξαναβρεί ενενήντα χρόνια αργότερα: τον δρομέα, το στεφάνι, τη χρονολογία.

Από τη σφραγίδα στον ποδοσφαιριστή: τα χρόνια μέχρι το 2000

Ανάμεσα στο 1929 και στις αρχές της δεκαετίας του 2000 δεν έχουμε σήμα με εικόνα και ημερομηνία. Οι πηγές λένε τι έγινε στο μεταξύ, όχι πώς φαινόταν. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι «τα τελευταία χρόνια» το έμβλημα εξελίχθηκε και έδειξε έναν ποδοσφαιριστή με την κιτρινόμαυρη εμφάνιση του συλλόγου. Ο ποδοσφαιριστής, γράφει, τιμά τον αθλητή γενικά, ενώ το στεφάνι παραπέμπει στον ολυμπιονίκη.

Στο μεταξύ ο σύλλογος έκλεισε το 1935 και ξανάνοιξε το 1937, απέκτησε το 1946 το γήπεδο «Μαρτινένγκο» πάνω στα ενετικά τείχη του Ηρακλείου (σήμερα «Νίκος Καζαντζάκης»), κατέκτησε το 1966 τη Γ΄ Εθνική και το 1982-83 το Κύπελλο ερασιτεχνών, 2-0 επί του ΑΟ Άρτα στον τελικό. Το 1967 η χούντα τον υποβίβασε διοικητικά, μετά τη συναυλία του Μίκη Θεοδωράκη στο «Μαρτινένγκο» στις 6 Αυγούστου 1966.

2000–04: ο ποδοσφαιριστής στο στεφάνι

Το δεύτερο σήμα της σειράς είναι εκείνο που η αγγλική Wikipedia περιγράφει ως το λογότυπο των αρχών της δεκαετίας του 2000, πριν από την αλλαγή του 2004. Στην εικόνα, πάνω-πάνω, γράφει με κίτρινα και μαύρα γράμματα, σε πλάγια στοιχεία, η λέξη «ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ», και από κάτω «1929». Ακολουθεί ένας ποδοσφαιριστής με κίτρινη φανέλα και μαύρο σορτς, ανοιχτά τα χέρια, ένα πόδι στον αέρα, μέσα σε ένα ασημί στεφάνι από φύλλα δάφνης.

Οι χρονιές είναι η στιγμή της ανόδου του συλλόγου. Στα τέλη της δεκαετίας του ’90 πέρασε στα χέρια των Γεωργίου Σουλτάτου και Νίκου Τζορτζόγλου, και μέσα σε λίγα χρόνια ανέβηκε τρεις φορές στη σειρά, από την τέταρτη κατηγορία ως την Α΄ Εθνική. Το 2002 ανέβηκε στη Γ΄ Εθνική και ιδρύθηκε το επαγγελματικό του τμήμα, το 2003 τερμάτισε δεύτερος με 80 βαθμούς και επέστρεψε στη Β΄ Εθνική μετά από 31 χρόνια. Το σήμα με τη λέξη «ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ» είναι της εποχής αυτής, αλλά δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα σε ποια χρονιά ακριβώς πρωτοεμφανίστηκε.

2004: η κίτρινη ασπίδα της Α΄ Εθνικής

Στις 30 Μαΐου 2004, στο Μακεδονικό της Θεσσαλονίκης, ο Εργοτέλης νίκησε τον Ακράτητο 1-0 με γκολ του Ζαν Μαρί Σίλα στις καθυστερήσεις και ανέβηκε στην Α΄ Εθνική, δεύτερος ηρακλειώτικος σύλλογος μετά τον ΟΦΗ. Την ίδια χρονιά το Πανκρήτιο, χτισμένο για τους Ολυμπιακούς του 2004, έγινε η νέα έδρα του. Το σήμα που βλέπουμε στις φωτογραφίες αυτής της περιόδου είναι άλλο: μια κίτρινη ασπίδα με μαύρο περίγραμμο.

Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 το λογότυπο περιβάλλεται από κίτρινη ασπίδα, και χρονολογεί το αρχείο του «νέου λογότυπου» στο διάστημα 2004–2019, με παραλλαγές. Πάνω γράφει «Π.Α.Ε.» και «ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ», στη μέση ο ποδοσφαιριστής στο στεφάνι, και κάτω το «1929». Η ελληνική Wikipedia δίνει μια λίστα με εκδοχές του λογότυπου κατά περιόδους, 2000, 2006–2013, 2013–2016, 2017–2019, 2019 και 2020–2022, που δεν ταυτίζεται με τη δική μας κατάταξη. Όπου οι πηγές διαφέρουν, κρατάμε τη χρονολόγηση των αρχείων.

Υπάρχει και μια πραγματική αιτία για τις παραλλαγές. Σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia, από τη σεζόν 2006-07 ως και το 2013-14 το σήμα έφερε τον τίτλο του μεγάλου χορηγού, «ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΝΩΣΙΣ». Η ελληνική Wikipedia το βάζει στις σεζόν 2008-09 ως 2012-13. Η ασυμφωνία είναι μικρή και δεν αλλάζει την εικόνα: ο χορηγός μπήκε μέσα στο ίδιο το έμβλημα.

Η Super League, μέχρι το 2015, έδωσε στον Εργοτέλη εννέα εμφανίσεις: 15ος το 2004-05, πρωτάθλημα Β΄ Εθνικής το 2006, παραμονή ως το 2012, νίκη 3-2 επί του Παναθηναϊκού στο Ολυμπιακό Στάδιο στις 29 Οκτωβρίου 2008 και 7η θέση το 2013-14, η καλύτερη του.

2009: «80 ΧΡΟΝΙΑ»

Το 2009, για τα ογδόντα χρόνια του συλλόγου, κυκλοφόρησε ειδικό σήμα. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι χρησιμοποιούσε πιο σκούρα παλέτα και μικρότερη εκδοχή του στεφανιού και του αθλητή, μέσα σε ένα χρυσό «80», μέρος της φράσης «80 ΧΡΟΝΙΑ 1929–2009». Στην εικόνα φαίνεται επίσης ότι το πάνω μέρος γράφει «Γ.Σ. ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ», και από κάτω ο τίτλος του χορηγού «ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΝΩΣΙΣ» και το «Π.Α.Ε.». Είναι δηλαδή ένα σήμα που δείχνει, ταυτόχρονα, τον πατρικό σύλλογο, την ποδοσφαιρική εταιρεία και τον χορηγό.

Η σεζόν 2009-10 ήταν αφιερωμένη στην επέτειο, με φιλικό 5-0 επί του πρωταθλητή Ολυμπιακού στο Πανκρήτιο στις 6 Σεπτεμβρίου 2009. Στο πρωτάθλημα ο Εργοτέλης τερμάτισε 11ος.

2019: το «90» και η επιστροφή στη ρίζα

Η επόμενη αλλαγή έγινε μετά από μια σκοτεινή περίοδο. Ο Εργοτέλης έπεσε από τη Super League το 2015, αποχώρησε από το επαγγελματικό πρωτάθλημα τον Ιανουάριο του 2016, η ΠΑΕ τέθηκε σε εκκαθάριση και το ποδοσφαιρικό τμήμα επέστρεψε στον ερασιτεχνικό σύλλογο.

Στις 26 Αυγούστου 2019 ο Εργοτέλης ανακοίνωσε το επετειακό σήμα των ενενήντα χρόνων, με το οποίο θα αγωνίζονταν όλα τα τμήματα, ποδόσφαιρο και καλαθοσφαίριση, και η Π.Α.Ε. Η ανακοίνωση, στο επίσημο site, γράφει ότι το σήμα «βασίστηκε πάνω στο ιδρυτικό σήμα του συλλόγου». Αν συγκρίνεις το σήμα του 2019 με τη σφραγίδα του 1929, το νόημα είναι φανερό: ξανά ο δρομέας, με ριγέ κιτρινόμαυρη φανέλα, ξανά το στεφάνι δάφνης, αλλά τώρα μέσα σε έναν κίτρινο κύκλο με παχύ μαύρο περίγραμμο, και με ένα στυλιζαρισμένο «90» στη θέση της χρονολογίας.

2020–σήμερα: «19 29»

Η υποδοχή του σήματος, γράφει η αγγλική Wikipedia, ήταν τόσο θετική, από οπαδούς και διοίκηση, ώστε το 2020 έγινε μόνιμο. Άλλαξε μόνο ένα πράγμα: το «90» πίσω από τον δρομέα αντικαταστάθηκε από τη χρονιά ίδρυσης, «1929», χωρισμένη σε δύο μέρη, «19» αριστερά και «29» δεξιά του δρομέα. Αυτό είναι και το σημερινό σήμα, ένας κίτρινος κύκλος με μαύρο περίγραμμο, δύο κλαδιά δάφνης και τη φράση «Π.Α.Ε. ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ» στο κάτω μέρος.

Υπάρχει εδώ ένα στοιχείο που δεν καταφέραμε να εξηγήσουμε. Το αρχείο της Wikipedia για το σήμα του 2020 γράφει ακόμη «Π.Α.Ε.», ενώ η ελληνική Wikipedia γράφει ότι η ΠΑΕ διαλύθηκε το 2016 και ότι από τότε ο σύλλογος εμφανίζεται ως «Γ.Σ. Εργοτέλης». Δεν βρήκαμε πηγή που να λέει αν το σήμα στην πράξη αλλάζει επιγραφή. Το αφήνουμε ως ανοιχτό ερώτημα.

Στις 29 Σεπτεμβρίου 2022 ο σύλλογος αποχώρησε από τα εθνικά πρωταθλήματα και ξεκίνησε από το Α1 της ΕΠΣ Ηρακλείου. Η ελληνική Wikipedia γράφει ότι το 2025-26 κέρδισε το τοπικό πρωτάθλημα για όγδοη φορά και ανέβηκε ξανά, στη Γ΄ Εθνική του 2026-27.

Δίπλα δίπλα: τι αλλάζει από σήμα σε σήμα

Αν βάλεις τα έξι σήματα στη σειρά, βλέπεις τρεις περιόδους. Η πρώτη είναι η σφραγίδα του 1929: ασπρόμαυρη, γεμάτη γράμματα, φτιαγμένη για έγγραφα. Η δεύτερη (2000, 2004, 2009) είναι η εποχή του ποδοσφαιριστή: ένα σχέδιο με μπάλα στο κάδρο, χρώμα, μια ασπίδα που θυμίζει τα σήματα των μεγάλων. Η τρίτη (2019 και μετά) είναι η επιστροφή στον δρομέα, αλλά μέσα σε έναν κύκλο, ένα σχήμα που παραπέμπει περισσότερο στα σύγχρονα σήματα συλλόγων.

Αλλάζει και ο τρόπος που γράφονται τα πράγματα. Το 1929 η επιγραφή αναφέρει την «Αθλητική Ένωση». Στο 2004 και στο 2009 είναι ο όρος «Π.Α.Ε.». Το 2020 μένει το «Π.Α.Ε.» με τη χρονολογία σε δύο μέρη. Κάτι ακόμη: ο χορηγός «ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΝΩΣΙΣ», που κατοικεί στο σήμα του 2009, δεν υπάρχει πια σε κανένα από τα δύο τελευταία.

Τι δεν άλλαξε ποτέ

Το στεφάνι δάφνης, ο αθλητής στο κέντρο και το 1929. Από τη σφραγίδα ως τον σημερινό κύκλο, και στα έξι σήματα, ο σύλλογος βλέπει τον εαυτό του ως έναν αθλητή μέσα σε ένα στεφάνι νίκης.

Το σήμα πάνω στη φανέλα

Η φανέλα του Εργοτέλη είναι κίτρινη, και σε πολλές εκδοχές μαύρη ριγέ ή με μαύρα στοιχεία: στο σήμα του 2019 και του 2020 ο δρομέας φοράει ριγέ κιτρινόμαυρο, και η αγγλική Wikipedia γράφει ότι οι πρώτες φανέλες έμοιαζαν με εκείνη που δείχνει το σήμα, κίτρινη με μαύρο σορτς, ενώ οι μαύρες ρίγες ήρθαν αργότερα. Στα χρόνια της Super League τον έντυσαν η Le Coq Sportif, ύστερα η Lotto, με μια περίοδο Macron το 2011-12, η Eye Sportwear το 2013-14 και το 2014-15 και η Capelli Sport από το καλοκαίρι του 2018.

Στο Jersey Stories δεν υπάρχει ακόμη άρθρο για φανέλα του Εργοτέλη. Για κάθε μελλοντικό, το σήμα της εποχής θα είναι ένα από αυτά τα έξι: η ασπίδα των χρόνων της Super League, το επετειακό των ογδόντα χρόνων ή ο κίτρινος κύκλος του σήμερα.

Όλα τα σήματα

• 1929: σφραγίδα «Αθλητική Ένωσις Ηρακλείου Κρήτης – Ο Εργοτέλης», δρομέας σε στεφάνι δάφνης (χρήση στη φανέλα δεν επιβεβαιώνεται)
• 2000–04: ποδοσφαιριστής σε στεφάνι δάφνης, με τη λέξη «ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ» και το «1929»
• 2004–19: κίτρινη ασπίδα «Π.Α.Ε. ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ», ποδοσφαιριστής σε στεφάνι, «1929» (παραλλαγές, και με τον χορηγό «ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΝΩΣΙΣ» στα χρόνια της Super League)
• 2009: επετειακό «80 ΧΡΟΝΙΑ 1929–2009», με «Γ.Σ. ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ» και το χορηγό
• 2019: επετειακό 90 χρόνων, κίτρινος κύκλος με δρομέα, δάφνες και «90», βασισμένο στο ιδρυτικό σήμα
• Σήμερα (από το 2020): κίτρινος κύκλος με δρομέα, δάφνες, «19 29» και «Π.Α.Ε. ΕΡΓΟΤΕΛΗΣ»