Αθλέτικ Μπιλμπάο: Από μια μπλε μπάλα με δύο γράμματα στην ασπίδα με το γεφύρι και τους λύκους

Ένα σήμα που ήταν πάντα το σημερινό, και δεν ήταν

Αν ζητήσεις από κάποιον να ζωγραφίσει το σήμα του Αθλέτικ Μπιλμπάο, θα σχεδιάσει σχεδόν σίγουρα το ίδιο πράγμα: μια ασπίδα με κόκκινες και λευκές κάθετες ρίγες και, πάνω αριστερά, ένα γεφύρι, μια εκκλησία και ένα δέντρο. Το σήμα αυτό υπάρχει εδώ και έναν αιώνα. Υπήρξαν όμως χρόνια, και μάλιστα πολλά, που ο σύλλογος δεν είχε τίποτα απ’ αυτά. Είχε έναν μπλε δίσκο με δύο πλεγμένα γράμματα, ένα δαχτυλίδι με ζώνη, μια σημαία πάνω σε κοντάρι.

Ο σύλλογος γεννήθηκε στις 18 Ιουλίου 1898, σύμφωνα με την αγγλική και τη γαλλική Wikipedia. Η αγγλική γράφει ότι ο Χουάν Αστορκία και έξι ακόμη Βάσκοι φοιτητές άρχισαν να παίζουν ποδόσφαιρο στο Λαμιάκο. Σήμερα ο Αθλέτικ έχει οκτώ πρωταθλήματα, 24 Κύπελλα και ποτέ υποβιβασμό από το 1929. Εδώ μας απασχολεί κάτι μικρότερο: πώς άλλαξε το σήμα του. Οι πηγές δεν συμφωνούν σε όλα, και όπου λείπει κάτι, το γράφουμε.

1901–03: το πρώτο σήμα και το ερώτημα της μπάλας

Το επίσημο site του συλλόγου, σε άρθρο του 2021 με τίτλο «A crest with history», γράφει ότι το πρώτο επίσημο σήμα είναι τεκμηριωμένο ήδη από το 1902. Ο δημοσιογράφος της εποχής Χοσέ Μαρία Μάτεος το περιέγραφε ως μια μπάλα με τα γράμματα «A» και «C» πλεγμένα στο κέντρο, ανάμεσα στο μπλε και το λευκό. Το επιβεβαιώνουν, λέει ο σύλλογος, επικεφαλίδες επιστολών, δελτία μελών και οι φανέλες των παικτών, όπως εκείνη του Χουάν Μόσερ στον αγώνα με τη Μπουρντιγκάλα του Μπορντό το 1903.

Το αρχείο του Wikimedia Commons, που το χρονολογεί στο 1901, δείχνει έναν μπλε δίσκο με λευκό εσωτερικό και τα δύο γράμματα πλεγμένα στη μέση, χωρίς μπάλα. Η αγγλική Wikipedia δίνει περίοδο 1901–1902, η ισπανική 1901–03. Εδώ περιγράφουμε ό,τι φαίνεται στο αρχείο και σημειώνουμε ότι οι γραπτές περιγραφές μιλούν για μπάλα. Το μπλε εξηγείται από τη φανέλα: η αγγλική Wikipedia γράφει ότι το 1902-03 η πρώτη επίσημη φανέλα ήταν μισή μπλε και μισή λευκή, όπως της Μπλάκμπερν.

1903–10: δαχτυλίδι με ζώνη

Η ισπανική και η αγγλική Wikipedia βάζουν αλλαγή το 1903: στυλιζάρισμα και αλλαγή χρωμάτων. Η ισπανική μιλά για μια ζώνη ή «σωσίβιο» γύρω από τα γράμματα και πιο σύγχρονη γραμματοσειρά, η αγγλική για μπλε κύκλο περιτριγυρισμένο από ζώνη.

Στο αρχείο φαίνεται ακριβώς αυτό: δίσκος με λευκό μονόγραμμα, δύο λεπτοί κύκλοι γύρω του και από κάτω μια ζώνη που τελειώνει σε ένα μικρό λουλούδι. Το επίσημο site δεν αναφέρει αλλαγή το 1903. Υποθέτει ότι το πρώτο σήμα έμεινε ως το 1910, όταν η φανέλα έγινε κόκκινη-λευκή. Οι πηγές διαφωνούν λοιπόν αν το 1903 έφερε νέο σήμα ή απλώς νέα εκδοχή του ίδιου. Εκείνη τη χρονιά ο Αθλέτικ κέρδισε το πρώτο του Κύπελλο, και Βάσκοι φοιτητές που είδαν τον τελικό στη Μαδρίτη ίδρυσαν παράρτημα, τον Athletic Club Madrid, τη σημερινή Ατλέτικο Μαδρίτης. Γι’ αυτό τα δύο σήματα θα μοιραστούν αργότερα το ίδιο σχέδιο.

1910–13: η σημαία με τις κόκκινες ρίγες

Το 1910 η φανέλα έγινε κόκκινη και λευκή, με κάθετες ρίγες. Η γαλλική Wikipedia γράφει ότι οι πρώτες φανέλες είχαν μπλε και λευκές ρίγες, και δίνει την αιτία με επιφύλαξη: η πιο συχνή εκδοχή είναι φόρος τιμής στη Σάντερλαντ και τη Σαουθάμπτον, από όπου ήρθαν οι Βρετανοί εργάτες της ναυπηγικής.

Το σήμα ακολούθησε τη φανέλα: τα γράμματα πέρασαν σε μια κόκκινη-λευκή σημαία. Η αγγλική Wikipedia την περιγράφει με ένα κόκκινο τετράγωνο πάνω αριστερά, όπου γράφονται λευκά τα αρχικά. Το επίσημο site δίνει διαφορετική ημερομηνία για το κόκκινο: εμφανίστηκε στο έμβλημα για πρώτη φορά τη σεζόν 1912-13, σε δελτία μελών και επίσημα έγγραφα. Το αρχείο του Commons γράφει «1910-12» και η γαλλική Wikipedia 1910–1912, η ισπανική 1910-13. Οι χρονολογίες μετακινούνται λοιπόν κατά ένα ή δύο χρόνια ανάλογα με την πηγή.

1913–22: η σημαία πάνω σε μπάλα

Το επόμενο σήμα, σύμφωνα με το επίσημο site, εμφανίστηκε περίπου τότε: η ίδια σημαία με τα «A» και «C», τώρα με μπάλα, και περίγραμμα που έμεινε μπλε με κίτρινα αστέρια. Ο σύλλογος το λέει «μεταβατικό».

Η ισπανική Wikipedia το δίνει για το 1913–22, και η αγγλική προσθέτει ότι μοιάζει πολύ με το σημερινό σήμα της Ρεάλ Σοσιεδάδ, αν αγνοήσεις το στέμμα. Στις 21 Αυγούστου 1913 εγκαινιάστηκε το Σαν Μαμές, και ο Πιτσίτσι σκόραρε το πρώτο γκολ του νέου γηπέδου. Για εκείνη τη μέρα, γράφει το επίσημο site, ο Αθλέτικ παρουσίασε ένα ακόμη σήμα, που το διατηρεί η οικογένεια του τερματοφύλακα του αγώνα, του Σεσίλιο Ιμπαρέτσε: το πλεγμένο «A» και «C» μαζί με τα σύμβολα του Μπιλμπάο και της Βισκαγιάς. Δεν έχουμε εικόνα του, αλλά είναι η πρώτη φορά που η πόλη μπαίνει στο σήμα.

1922: το τρίγωνο με το γεφύρι και τους λύκους

Η ισπανική Wikipedia γράφει ότι το 1922 υπάρχει για πρώτη φορά έγγραφη μαρτυρία της ασπίδας που μοιάζει με τη σημερινή. Η αγγλική εξηγεί τα στοιχεία της: από το οικόσημο του Μπιλμπάο το γεφύρι και η εκκλησία του Σαν Αντόν και οι λύκοι της οικογένειας Χάρο, των αρχόντων της Βισκαγιάς που ίδρυσαν την πόλη το 1300· από το οικόσημο της Βισκαγιάς το δέντρο της Γκερνίκα και ο σταυρός του Αγίου Ανδρέα.

Το αρχείο δείχνει ένα ανεστραμμένο τρίγωνο με μαύρο περίγραμμα, κόκκινες και λευκές ρίγες και, πάνω αριστερά, μαύρο γεφύρι με σταυρό και ένα δέντρο. Το επίσημο site σημειώνει ότι το σήμα από συλλογή αυτοκόλλητων της σεζόν 1922-23 είναι πρακτικά το ίδιο με εκείνο που χρησιμοποιεί σήμερα η Ατλέτικο. Μετά το 1922, γράφει ο σύλλογος, προστέθηκαν τα ονόματα του συλλόγου και της πόλης και το σχήμα φάρδυνε στα πλάγια.

1941–72: όταν το «Athletic» έγινε «Atlético»

Το 1941 ήρθε μια αλλαγή που δεν ήταν επιλογή του συλλόγου. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι ο Αθλέτικ αναγκάστηκε να γίνει Atlético Bilbao με διάταγμα του Φράνκο, που άλλαξε και το όνομα του Κυπέλλου σε Copa del Generalísimo. Το επίσημο site δίνει ημερομηνίες: το όνομα «Atlético de Bilbao» ίσχυσε από την 1η Φεβρουαρίου 1941 ως τις 26 Ιουλίου 1972, και το σήμα άλλαξε λίγο, με το «Atlético» στη θέση του «Athletic».

Εδώ οι πηγές δίνουν δύο εκδοχές. Η αγγλική και η ισπανική Wikipedia λένε ότι το 1941 δημιουργήθηκε η πρώτη μορφή της σημερινής ασπίδας. Το επίσημο site λέει ότι το σήμα ίσχυε από τουλάχιστον το 1922 ως το 1941 και ξανά από το 1972, με το «Atlético» μόνο ανάμεσα. Δεν βρήκαμε ελεύθερη εικόνα του σήματος αυτών των ετών, γι’ αυτό δεν το δείχνουμε. Στα ίδια χρόνια, γράφει η αγγλική Wikipedia, ο Αθλέτικ κέρδισε το πρωτάθλημα και το Κύπελλο το 1956 και Κύπελλα το 1943, 1944, 1945, 1955 και 1958.

1972: ξανά «Athletic», τώρα με χρώμα

Η ισπανική Wikipedia γράφει ότι το 1972 το σήμα «τελειοποιήθηκε», αποκτώντας χρώματα και ξανά το αρχικό όνομα. Η αγγλική το λέει πιο καθαρά: ο σύλλογος πρόσθεσε πλήρες χρώμα και ανέκτησε το όνομα «Athletic Club». Το επίσημο site γράφει ότι το σήμα γύρισε στη μορφή της δεκαετίας του 1920, μια εικόνα που έχει πια 100 χρόνια.

Δεν έχουμε αρχείο που να δείχνει καθαρά το σήμα του 1972. Το χρωματιστό αρχείο της γαλλικής Wikipedia έχει περιγραφή «λογότυπο του Athletic Club, από το 1995». Αν αυτό δείχνει ανασχεδίαση ή απλώς χρονολογία αρχείου, δεν το γνωρίζουμε. Γι’ αυτό η σειρά μας έχει κενό ανάμεσα στο 1922 και στο 1995.

1995 και σήμερα: η ασπίδα

Το σήμα με το «ATHLETIC CLUB» πάνω και το «BILBAO» κάτω είναι εδώ πιο εικονογραφημένο. Στο πάνω αριστερό τρίγωνο φαίνονται εκκλησία με πύργο και γεφύρι σε χρώμα τούβλου, πράσινο δέντρο και ανοιχτός ουρανός, και στα πλάγια δύο «X». Οι ρίγες είναι κόκκινες και λευκές.

Η αγγλική Wikipedia προσθέτει μια αλλαγή: το 2008 το σχήμα της ασπίδας άλλαξε ελαφρά και μπήκε νέα γραμματοσειρά «Athletic Club». Το 2008 δεν έχει δικό του αρχείο στη σειρά μας. Το τελευταίο αρχείο η γαλλική Wikipedia το περιγράφει ως «λογότυπο του Athletic Club, το 2024»: το ίδιο σχέδιο με επίπεδα χρώματα, γεφύρι, εκκλησία και δέντρο μαύρα, κυματιστές γραμμές για το νερό και ρίγες σε σκούρο, απλό κόκκινο.

Δίπλα δίπλα: τι αλλάζει από σήμα σε σήμα

Τα επτά σήματα μοιράζονται σε τρεις εποχές. Ως το 1910 το σήμα είναι μπλε: ένας δίσκος και ένα δαχτυλίδι με το μονόγραμμα στο κέντρο. Από το 1910 ως το 1922 το κόκκινο μπαίνει στη σημαία, πρώτα μόνη της, μετά πάνω σε μπάλα. Από το 1922 δεν υπάρχουν πια μόνο αρχικά: υπάρχει η πόλη και η επαρχία. Τα πρώτα σήματα δείχνουν μια ομάδα. Το τελευταίο δείχνει έναν τόπο: ένα γεφύρι και μια εκκλησία του Μπιλμπάο, ένα δέντρο της Γκερνίκα, τους λύκους των Χάρο.

Τι δεν άλλαξε ποτέ

Τα δύο αρχικά «A» και «C» μένουν όσο το σήμα είναι σημαία ή δίσκος και παραμένουν στο όνομα «Athletic Club». Το κόκκινο και το λευκό από το 1910 δεν έφυγαν ποτέ, και το όνομα της πόλης, από το 1922, είναι στη βάση της ασπίδας.

Το σήμα πάνω στη φανέλα

Η ισπανική Wikipedia γράφει ότι η πρώτη φανέλα έχει κόκκινες και λευκές ρίγες, με μαύρο σορτς και μαύρες κάλτσες, συνήθως τέσσερις με πέντε κόκκινες ρίγες μέσου πάχους, κάποτε τρεις χοντρές. Ο Αθλέτικ ήταν από τους τελευταίους μεγάλους συλλόγους χωρίς επίσημο χορηγό. Η αγγλική και η γαλλική Wikipedia γράφουν ότι τη σεζόν 2004-05, στο Κύπελλο UEFA και στο Κύπελλο Ισπανίας, η φανέλα έγραφε με πράσινα γράμματα «Euskadi», με χορηγία της βασκικής κυβέρνησης. Η γαλλική προσθέτει ότι το 2008 ο σύλλογος συμφώνησε τριετές συμβόλαιο με την Petronor και από το 2015-16 με την Kutxabank. Στο site υπάρχει το άρθρο «Αθλέτικ Μπιλμπάο 1997-98» για τη φανέλα εκείνης της εποχής.

Όλα τα σήματα

• 1901–1903: μπλε δίσκος με πλεγμένα «A» και «C» (οι γραπτές πηγές μιλούν για μπάλα)
• 1903–1910: μπλε δαχτυλίδι με ζώνη και λευκό μονόγραμμα
• 1910–1913: κόκκινη-λευκή σημαία με τα αρχικά «AC»
• 1913–1922: σημαία σε κοντάρι, τυλιγμένη γύρω από μπάλα
• Από το 1922: τρίγωνο με ρίγες, γεφύρι, δέντρο και λύκους (χωρίς εικόνα η μορφή «Atlético de Bilbao» 1941–72 και η έγχρωμη του 1972)
• Από το 1995: ασπίδα «ATHLETIC CLUB / BILBAO» με χρωματιστό γεφύρι, εκκλησία και δέντρο
• Σήμερα: η ίδια ασπίδα με επίπεδα χρώματα και μαύρο γεφύρι