Απόλλων Σμύρνης: Τα 4 σήματα της Ριζούπολης, από την κυανή ασπίδα με το χρυσό περίγραμμα ως τον Μουσηγέτη του 1891

Τέσσερις ασπίδες για έναν θεό

Ο Απόλλων Σμύρνης έχει ένα από τα πιο παλιά ονόματα του ελληνικού αθλητισμού και ένα έμβλημα που κουβαλά την ιστορία του: τρεις δρομείς στη Σμύρνη, ένας αρχαίος σταυρός στο ποδόσφαιρο, τα αρχικά «Γ.Σ.Α.» στις φανέλες και, στο τέλος, το κεφάλι του θεού, του Απόλλωνα Μουσηγέτη, του αρχηγού των Μουσών.

Από όλα αυτά, τέσσερα μόνο έχουν εικόνα στο αρχείο μας: μια παλιά ασπίδα με χρυσό περίγραμμα, ένας ριγέ θυρεός των ’80s, ένας ανοιχτογάλανος κύκλος των ’90s και ο σημερινός σκούρος μπλε θυρεός. Εδώ τα βλέπουμε με τη σειρά τους. Ένα πράγμα πρέπει να πούμε εξαρχής: οι πηγές δίνουν για τρία από αυτά μόνο δεκαετίες ή καθόλου έτος, και έτσι τα γράφουμε, χωρίς να επινοούμε ημερομηνίες.

1891–1922: τρεις δρομείς και ένας σταυρός στη Σμύρνη

Η ιστορία ξεκινά πριν από το πρώτο σήμα που έχουμε. Η ελληνική Wikipedia γράφει ότι περίπου το 1860, στη συνοικία Μασγανά της Σμύρνης, δημιουργήθηκε ένας μικρός φιλαρμονικός και φιλολογικός σύλλογος με το όνομα «Απόλλων», ο πρόγονος του σημερινού. Το 1891 ιδρύθηκε επίσημα ο Γυμναστικός Σύλλογος «Απόλλων» από αποφοίτους της Ευαγγελικής Σχολής, με μέλη που αποσχίστηκαν από τον «Ορφέα Σμύρνης». Τα χρώματα που επιλέχθηκαν ήταν το γαλάζιο και το λευκό, και, κατά την ελληνική Wikipedia, το λευκό συμβόλιζε την ένωση με τη μητέρα πατρίδα, την Ελλάδα.

Το πρώτο έμβλημα ήρθε το 1894. Με την εκλογή νέου προεδρείου, ο σύλλογος αποφάσισε να υιοθετήσει ως σήμα τρεις δρομείς, και η αγγλική Wikipedia ταιριάζει το γεγονός με την ίδρυση τμήματος εκδρομών, με πρώτους προορισμούς την Έφεσο και το Αϊδίνι. Ο στίβος ήταν η καρδιά του συλλόγου: ο Θεολόγος Αναστάσογλου και ο Ματθαίος Δεσποτόπουλος αναδείχθηκαν Ολυμπιονίκες στο πένταθλο στην Αθήνα, το 1906. Δεν έχουμε εικόνα του εμβλήματος με τους τρεις δρομείς, και δεν θα φτιάξουμε δική μας.

Το 1910 ιδρύθηκε επίσημα το ποδοσφαιρικό τμήμα, και η ελληνική Wikipedia γράφει ότι υιοθέτησε ως σήμα τον αγκυλωτό σταυρό, πανάρχαιο σύμβολο που στην ελληνική αρχαιότητα δεν είχε καμία σχέση με όσα ήρθαν αργότερα. Τον χρησιμοποίησε, κατά την ίδια πηγή, επί 35 έτη. Η αγγλική Wikipedia λέει το ίδιο ως προς το 1910 και σημειώνει ότι το σύμβολο αντικαταστάθηκε αργότερα από το κεφάλι του Απόλλωνα, «για προφανείς λόγους». Οι δύο πηγές διαφωνούν στο πότε: η ελληνική γράφει ότι αφαιρέθηκε πριν ακόμη από τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, λόγω της ταύτισής του με τον εθνικοσοσιαλισμό, η αγγλική ότι άλλαξε μετά τη ναζιστική εισβολή στην Ευρώπη. Εμείς δεν επιλέγουμε χρονιά.

Στο μεταξύ, η ομάδα έγραφε ιστορία. Η ελληνική Wikipedia μετρά πέντε τίτλους πρωταθλητή Σμύρνης, με τον πρώτο το 1917 και τον τελευταίο στις 27 Φεβρουαρίου 1922. Το 1920, στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αμβέρσας, τέσσερις ποδοσφαιριστές του, ο Φωτιάδης, ο Γώττης, ο Γκίλλης και ο Σάμιος, φόρεσαν τη φανέλα της εθνικής ομάδας. Δύο χρόνια αργότερα, στις 13 Σεπτεμβρίου 1922, ήρθε η είσοδος των Τούρκων στη Σμύρνη και ο σύλλογος ξεριζώθηκε.

Από το 1922 ως το 1979: Αθήνα, Γ.Σ.Α. και ένα σήμα χωρίς έτος

Ο Απόλλων ξαναστήθηκε στην Αθήνα στις 1 Δεκεμβρίου 1922, πρώτα στον χώρο του Ναού του Ολυμπίου Διός, ύστερα στο Ρουφ και από το 1948 στη Ριζούπολη, με επίσημα εγκαίνια του γηπέδου στις 17 Οκτωβρίου 1948. Το καταστατικό του 1923 προέβλεπε σφραγίδα με τις λέξεις «Γυμναστικός Σύλλογος Απόλλων» και, μέσα, «Σμύρνη 1891 – Αθήναι 1922», ένα σύμβολο που κρατούσε ζωντανή τη δεύτερη πατρίδα. Δεν πρόκειται για σήμα φανέλας, αλλά δείχνει πώς ο σύλλογος διάβαζε τον εαυτό του.

Τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, γράφει η ελληνική Wikipedia, οι φανέλες έφεραν απλώς τα αρχικά «Γ.Σ.Α.». Το παλαιότερο σήμα που έχουμε, και το βάζουμε εδώ μόνο επειδή δεν χωράει πιο πριν, είναι αυτό που η ίδια πηγή ονομάζει απλώς «Παλαιότερο έμβλημα».

Είναι μια ασπίδα με ένα παχύ περίγραμμα σε χρυσοπράσινο χρώμα. Στο πάνω μέρος, σε μπλε πεδίο, γράφει «ΑΠΟΛΛΩΝ» με χρυσά γράμματα. Το κάτω μέρος είναι λευκό, χωρισμένο διαγώνια από το μπλε, και κατεβαίνει σε μια καμπύλη μύτη. Δεν υπάρχει κεφάλι, ούτε ρίγες, ούτε χρονολογία. Το άρθρο δεν δίνει έτος για το σήμα, γι’ αυτό δεν δίνουμε κι εμείς.

Για το πλαίσιο των χρόνων αυτών: στις 23 Σεπτεμβρίου 1959 ο Απόλλων σημείωσε τη μεγαλύτερη νίκη στην ιστορία του Κυπέλλου, κερδίζοντας τον ΠΑΟ Νέας Μελανδίας με 23-0. Η αγγλική Wikipedia μετρά πέντε τίτλους πρωταθλητή της Ε.Π.Σ. Αθηνών: το 1924, 1928, 1938, 1948 και 1958. Το 1958 το όνομα έγινε Γ.Σ. Απόλλων Αθηνών, και έμεινε έτσι ως το 2001. Στα τέλη της δεκαετίας του 1960 ο σύλλογος υποβιβάστηκε στη Β΄ Εθνική και επέστρεψε τη δεκαετία του ’70.

Δεκαετία του ’80: ο ριγέ θυρεός και το κεφάλι του Απόλλωνα

Το 1979 ο Κερκυραίος επιχειρηματίας Κώστας Αλαμάνος ανέλαβε τη διοίκηση της ΠΑΕ, που έγινε επαγγελματική. Το σήμα που η ελληνική Wikipedia χρονολογεί στη δεκαετία του 1980 είναι από τα πιο οικεία του ελληνικού ποδοσφαίρου: ένας θυρεός με κάθετες γαλάζιες και λευκές ρίγες, μια λευκή ζώνη με τη λέξη «ΑΠΟΛΛΩΝ» με μπλε γράμματα και, από κάτω, μια μαύρη προτομή με σγουρά μαλλιά. Στη βάση, σε μπλε ταμπελάκι, το «1891».

Είναι το πρώτο από τα σήματά μας που φέρει τον θεό. Ο Μουσηγέτης, κατά την ελληνική Wikipedia, είναι εμπνευσμένος από άγαλμά του ως αρχηγού των Μουσών, και το σημερινό έμβλημα του συλλόγου στηρίζεται σε αυτή την εικόνα. Η φράση «Απόλλων Αθηνών» της περιγραφής του αρχείου εξηγεί και την εποχή: το όνομα του συλλόγου ήταν τότε ακόμη «Απόλλων Αθηνών».

Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι ο σύλλογος αγωνίστηκε επί χρόνια στην Α΄ Εθνική, με εξαίρεση τις σεζόν 1969–70, 1972–73, 1974–75 και 1986–87. Η τελευταία από αυτές πέφτει μέσα στη δεκαετία του σήματος, και την αναφέρουμε ως πλαίσιο, χωρίς να τη δένουμε με κάποια αλλαγή εμβλήματος.

Δεκαετία του ’90: ο κύκλος της ΠΑΕ

Το τρίτο σήμα αλλάζει εντελώς σχήμα. Είναι ένας ανοιχτογάλανος κύκλος σε λευκό πεδίο, με διπλό περίγραμμα. Στο πάνω μέρος, κυκλικά, γράφει «ΠΑΕ ΑΠΟΛΛΩΝ», στη μέση υπάρχει η προτομή του θεού με δάφνινο στεφάνι και στη βάση το «1891». Η ελληνική Wikipedia το περιγράφει ως «το λογότυπο της Π.Α.Ε. Απόλλων Αθηνών τη δεκαετία του 1990».

Είναι η καλύτερη εποχή του συλλόγου στη σύγχρονη ιστορία. Σύμφωνα με την ελληνική Wikipedia, ο Αλαμάνος οδήγησε τον Απόλλωνα στην Ευρώπη, με πέμπτη θέση το 1995, και στον τελικό του Κυπέλλου την επόμενη σεζόν. Στο Κύπελλο ΟΥΕΦΑ 1995–96, ο Απόλλων κέρδισε την Ολίμπια Λιουμπλιάνα με 1-0 στην Αθήνα και έχασε με 3-1 στη Σλοβενία, σύμφωνα με την αγγλική Wikipedia. Οι δύο πηγές διαφωνούν στο πού έγινε ο πρώτος αγώνας: η ελληνική τοποθετεί στις 8 Αυγούστου 1995 το πρώτο ευρωπαϊκό ματς της Ριζούπολης, η αγγλική γράφει ότι το γήπεδο δεν ήταν κατάλληλο και η ομάδα έπαιξε στον Νίκο Γκούμα της ΑΕΚ. Η αγγλική προσθέτει ότι ανάμεσα στους πρωταγωνιστές ήταν ένας 21χρονος φορ, ο Δήμος Νικολαΐδης, που μόλις μία δεκαετία αργότερα θα γινόταν πρωταθλητής Ευρώπης.

Στις 15 Μαΐου 1996 ήρθε ο τελικός του Κυπέλλου, με ήττα 7-1 από την ΑΕΚ. Η αγγλική Wikipedia αναφέρει και μια από τις μεγαλύτερες νίκες της ιστορίας του συλλόγου την ίδια σεζόν: 0-3 επί του Ολυμπιακού στο Καραϊσκάκη, με γκολ του Νικολαΐδη. Η ίδια πηγή σημειώνει ότι ο Νικολαΐδης ήταν ο τελευταίος παίκτης του Απόλλωνα που αγωνίστηκε με την εθνική: στις 8 Μαΐου 1996, στο Ελλάδα–Γεωργία 2-1 (όπως ίσχυε όταν γράφτηκε το άρθρο).

Μετά ήρθε η πτώση. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι οι οπαδοί κατηγόρησαν τον Αλαμάνο ότι πούλησε τους καλύτερους παίκτες, και η ομάδα δεν ξαναβρήκε τα πατήματά της. Το 2000 υποβιβάστηκε στη Β΄ Εθνική και το 2007 έπεσε στη Δ΄ Εθνική, κάτι που η ελληνική περιγράφει ως πτώση ως το περιφερειακό πρωτάθλημα.

Σήμερα: ο σκούρος θυρεός

Το τέταρτο σήμα είναι και το πιο σκούρο. Ο θυρεός είναι σε βαθύ ναυτικό μπλε, με κάθετες λευκές ρίγες και μια οριζόντια ζώνη στο κάτω μέρος που σχηματίζει σχήμα «Η». Στην κορυφή, το κεφάλι του Απόλλωνα με στεφάνι· στη μέση, κεκλιμένη, η λέξη «ΑΠΟΛΛΩΝ»· στη βάση, μέσα σε σκούρο ορθογώνιο, το «1891».

Η αγγλική Wikipedia το χρησιμοποιεί ως το κύριο σήμα του συλλόγου. Δεν βρήκαμε πηγή που να λέει πότε υιοθετήθηκε και δεν δίνουμε έτος. Το περιγράφει μόνο ως το σημερινό έμβλημα με την προτομή του Απόλλωνα Μουσηγέτη, όπως και η ελληνική.

Η περίοδος από το 2001 και μετά ξεκινά με μια αλλαγή ονόματος: το 2001 αποφασίστηκε η επαναφορά του «Απόλλων Σμύρνης» αντί του «Απόλλων Αθηνών», μετά από πάνω από 40 χρόνια. Από το 2011 ως το 2013 ήρθαν τρία συνεχόμενα πρωταθλήματα και η επιστροφή στην Α΄ Εθνική, επί προεδρίας του Σταμάτη Βελλή. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι ο Απόλλων επέστρεψε στην πρώτη κατηγορία το 2012–13, ότι τον Νοέμβριο του 2013 ανέλαβε προπονητής ο Βορειοϊρλανδός Λόρι Σάντσεθ και ότι η ομάδα υποβιβάστηκε. Το 2017 ανέβηκε ξανά, μαζί με τη Λαμία. Από το 2014 ως το 2023, κατά την ελληνική Wikipedia, ακολούθησε η περίοδος Μονεμβασιώτη, με τα ακριβότερα ρόστερ της ιστορίας του, και τελείωσε με σύγκρουση με τους οργανωμένους οπαδούς.

Η αποχώρηση του μεγαλομετόχου το καλοκαίρι του 2023 είχε το βαρύτερο τίμημα. Στις 24 Απριλίου 2024, εκατό χρόνια μετά την πρώτη συμμετοχή στην Ε.Π.Σ. Αθηνών, ο Απόλλων υποβιβάστηκε για πρώτη φορά στην ιστορία του στο τοπικό πρωτάθλημα. Το 2026 κατέκτησε το πρωτάθλημα της Ε.Π.Σ. Αθηνών μετά από 68 χρόνια, και επέστρεψε στη Γ΄ Εθνική, όπου αγωνίζεται από το 2026–27.

Δίπλα δίπλα: τι αλλάζει από σήμα σε σήμα

Στη σειρά φαίνονται τρεις αντιλήψεις. Η πρώτη είναι της ασπίδας: μπλε, λευκό και χρυσό, με το όνομα και μόνο. Η δεύτερη είναι του θυρεού με τον θεό, ένας συνδυασμός ρίγας και προτομής, που κάνει τον Απόλλωνα το ίδιο το σήμα. Η τρίτη είναι του κύκλου της εταιρείας, με το όνομα της ΠΑΕ να τρέχει γύρω από την προτομή, σε στυλ που έχουμε δει σε πολλούς συλλόγους της εποχής.

Αλλάζει και ο ίδιος ο θεός. Στο σήμα του ’80 είναι μαύρος και σγουρός, σχεδόν σκίτσο. Στο σήμα του ’90 είναι ήρεμος και στεφανωμένος, σε γαλάζια γραμμή. Στο σημερινό είναι ο πιο αυστηρός: ένα κεφάλι με στεφάνι σε λευκή γραμμή, πάνω σε σκούρο φόντο.

Τι δεν άλλαξε ποτέ

Το όνομα στο σήμα, το «ΑΠΟΛΛΩΝ», και τα χρώματα: το γαλάζιο και το λευκό. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι η ομάδα έχει από τη δεκαετία του 1930 το προσωνύμιο «Ελαφρά Ταξιαρχία», από την ταινία «The Charge of the Light Brigade», μετά τον τίτλο της Ε.Π.Σ. Αθηνών του 1938. Η ίδια δίνει δύο διαφορετικές χρονιές για την ταινία (1936 και 1938), γι’ αυτό κρατάμε μόνο το προσωνύμιο.

Δεν άλλαξε ούτε το 1891. Το έτος ίδρυσης υπάρχει και στα τρία νεότερα σήματα, ακόμη και όταν το όνομα του συλλόγου έλεγε «Αθηνών»: ένας τρόπος να θυμίζει ότι ο Απόλλων γεννήθηκε στη Σμύρνη.

Το σήμα πάνω στη φανέλα

Για τον συλλέκτη, το σήμα βοηθά να καταλάβεις την ηλικία μιας φανέλας. Η ασπίδα με το χρυσό περίγραμμα ανήκει στις παλιότερες εποχές, ο ριγέ θυρεός με τον μαύρο Απόλλωνα στα ’80s, ο κύκλος «ΠΑΕ ΑΠΟΛΛΩΝ» στα ’90s και ο σκούρος θυρεός στη σύγχρονη εποχή. Φανέλες του Απόλλωνα δεν έχουμε ακόμη στο αρχείο, και όταν βρεθούν θα μπουν εδώ δίπλα στο σήμα τους.

Όλα τα σήματα με μια ματιά

• Τρεις δρομείς (από το 1894): χωρίς εικόνα
• Αγκυλωτός σταυρός στο ποδοσφαιρικό τμήμα (από το 1910): χωρίς εικόνα
• Αρχικά «Γ.Σ.Α.» στις φανέλες, τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια: χωρίς εικόνα
• Παλαιότερο έμβλημα: ασπίδα με χρυσό περίγραμμα, μπλε και λευκό πεδίο
• Δεκαετία του ’80: ριγέ θυρεός με το κεφάλι του Απόλλωνα και το 1891
• Δεκαετία του ’90: κύκλος «ΠΑΕ ΑΠΟΛΛΩΝ» με δάφνινο στεφάνι
• Σήμερα: σκούρος μπλε θυρεός με τον Απόλλωνα Μουσηγέτη και το 1891