Άρης: Τα 4 σήματα από την απλή ασπίδα του 1914 μέχρι τον Θεό του Πολέμου με τον μαίανδρο

Ένας θεός σε μια ασπίδα

Οι περισσότεροι σύλλογοι διαλέγουν σήμα από το όνομα της πόλης ή από ένα ζώο. Ο Άρης διάλεξε έναν θεό. Και όχι οποιονδήποτε: τον θεό του πολέμου, νεαρό, καθισμένο, με τα όπλα δίπλα του, σε στάση ανάπαυσης, σαν κάποιος που ξέρει ότι θα χρειαστεί να σηκωθεί, αλλά όχι ακόμα.

Η ιστορία του σήματος του Άρη είναι διαφορετική από τις περισσότερες. Δεν ξεκινά από το άγαλμα. Το άγαλμα ήρθε αργά. Πρώτα υπήρχε μια απλή ασπίδα με το όνομα, μετά μια σφραγίδα σε έγγραφα, και μόνο στα τέλη της δεκαετίας του ’70 ο Αναπαυόμενος Άρης έγινε επίσημο έμβλημα. Από εκεί και πέρα, αυτό που αλλάζει είναι τα γράμματα γύρω του.

Πριν από τις εικόνες, ένα ειλικρινές σημείωμα: για τον Άρη οι πηγές είναι φτωχές σε ημερομηνίες. Η αγγλική και η ελληνική Wikipedia δίνουν περιόδους («τέλη της δεκαετίας του ’70», «δεκαετία του 2000»), όχι ακριβείς χρονιές, και ένα από τα σήματα που βλέπετε εδώ δεν έχει ημερομηνία πουθενά. Όπου δεν ξέρουμε, το λέμε.

Ακολουθούν τα τέσσερα σήματα για τα οποία έχουμε εικόνα.

1914: Ιδρύεται ο Άρης

Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι ο σύλλογος ιδρύθηκε ως ποδοσφαιρικός σύλλογος στις 25 Μαρτίου 1914, από μια παρέα 22 νέων, σε ένα καφενείο της περιοχής Βότση της Θεσσαλονίκης. Το όνομα το πήραν από τον Άρη, τον αρχαίο θεό του πολέμου. Η ίδια πηγή συνδέει την επιλογή με τους δύο Βαλκανικούς Πολέμους του 1912–1913 και με την απελευθέρωση της Θεσσαλονίκης το 1912.

Τα χρώματα ήταν το κίτρινο και το μαύρο. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι το κίτρινο είναι κυρίαρχο χρώμα στον πολιτισμό της Μακεδονίας και θυμίζει τη βυζαντινή κληρονομιά της Θεσσαλονίκης.

Το σήμα, όμως, δεν είχε ακόμη τον θεό.

Η απλή ασπίδα των πρώτων χρόνων

Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι το έμβλημα με τον Άρη επιλέχθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 για να αντικαταστήσει ένα παλαιότερο και απλούστερο σήμα, που χρησιμοποιούνταν από το 1914. Η ελληνική Wikipedia λέει το ίδιο με άλλα λόγια: τα πρώτα χρόνια ο σύλλογος είχε ένα απλό έμβλημα σε σχήμα ασπίδας.

Το άρθρο του allaboutaris.gr δίνει περισσότερα: οι ιδρυτές διάλεξαν μια ασπίδα με το όνομα ΑΡΗΣ και τα αρχικά ΑΣΘ, δηλαδή Αθλητικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης.

Το αρχείο που έχουμε στο Wikimedia Commons, με τίτλο «παλιό σήμα του Άρη», ταιριάζει με αυτή την περιγραφή. Δεν έχει ημερομηνία στη σελίδα του, και γι’ αυτό δεν ισχυριζόμαστε ότι είναι ακριβώς το σχέδιο του 1914. Είναι ένα σήμα αυτού του τύπου, από την εποχή πριν από τον θεό.

Ας το δούμε όπως είναι. Μια κίτρινη ασπίδα με μυτερή βάση και λεπτό μαύρο περίγραμμα. Στο πάνω μέρος, με μαύρα έντονα γράμματα, το «ΑΡΗΣ». Στη μέση, μια πλατιά μαύρη ζώνη, και πάνω της, με κίτρινα γράμματα, ένα «Α» αριστερά και ένα «Σ» δεξιά. Κάτω από τη ζώνη, ένα μαύρο οβάλ με το «ΑΡΗΣ» ξανά, αυτή τη φορά με κίτρινα γράμματα. Και στη μύτη της ασπίδας, ένας μικρός κύκλος με ένα «Θ».

Το Α, το Σ και το Θ είναι τα αρχικά που περιγράφει το allaboutaris.gr. Είναι όλο το σήμα: τρία γράμματα, το όνομα δύο φορές, δύο χρώματα. Καμία φιγούρα.

Η σφραγίδα της δεκαετίας του 1920

Ο θεός εμφανίστηκε πρώτα σε χαρτιά. Η ελληνική Wikipedia γράφει ότι στη δεκαετία του 1920 το έμβλημα με τον Αναπαυόμενο Άρη, το «Άρης του Λουντοβίζι», εμφανίζεται σε έγγραφα που περιέχουν το καταστατικό του συλλόγου. Το allaboutaris.gr γράφει ότι στα επίσημα έγγραφα της εποχής χρησιμοποιήθηκε ως σφραγίδα, και προσθέτει ότι δεν υπάρχουν στοιχεία πως θεωρήθηκε τότε επίσημο έμβλημα.

Δεν έχουμε εικόνα αυτής της σφραγίδας, και δεν θα τη φανταστούμε. Έχει όμως σημασία να ξέρουμε ότι ο θεός του πολέμου δεν μπήκε στο σήμα το 1970. Είχε ήδη μισό αιώνα στα χαρτιά του συλλόγου.

Το άγαλμα: ο Άρης του Λουντοβίζι

Ποιος είναι αυτός που κάθεται στο σήμα; Σύμφωνα με το allaboutaris.gr, το άγαλμα είναι ρωμαϊκό μαρμάρινο αντίγραφο, έργο του 2ου μ.Χ. αιώνα, που αποδίδεται άλλοτε στον Σκόπα και άλλοτε στον Λύσιππο. Βρέθηκε το 1622, στην περιοχή που στη Ρώμη λεγόταν Πεδίον του Άρεως. Ο Μπερνίνι συμπλήρωσε το κάτω μέρος του ποδιού, και το απέκτησε ο καρδινάλιος Λουντοβίκο Λουντοβίζι, από τον οποίο πήρε το όνομά του. Παριστάνει τον Άρη νεανικό, καθισμένο σε βράχο πάνω σε λάφυρα, με τον Έρωτα ως βρέφος δίπλα του. Σήμερα εκτίθεται στο Εθνικό Μουσείο των Θερμών, στη Ρώμη.

Η ίδια πηγή αφηγείται και μια ιστορία για το πώς ο Άρης απέκτησε δικό του άγαλμα. Την εποχή της προεδρίας του Κώστα Βικελίδη, 1967–1969, μια ρέπλικα βρισκόταν στη βιτρίνα ενός καταστήματος με αντίκες, στη γωνία των οδών Παύλου Μελά και Εγνατίας. Η τιμή ήταν 6.000 δραχμές, αλλά ο ιδιοκτήτης, όταν είδε το ενδιαφέρον της διοίκησης, ζήτησε 20.000. Η διοίκηση πλήρωσε τις 6.000, και τις υπόλοιπες 14.000 τις κάλυψε ο σύμβουλος Γιώργος Δημητρίου. Αυτή η λεπτομέρεια είναι από μία μόνο πηγή, και την παραθέτουμε ως αφήγησή της.

Τέλη της δεκαετίας του ’70: ο θεός γίνεται σήμα

Και οι δύο πηγές συμφωνούν στο πιο σημαντικό σημείο: στα τέλη της δεκαετίας του 1970 ο Αναπαυόμενος Άρης έγινε το επίσημο έμβλημα. Το allaboutaris.gr γράφει ότι το αποφάσισε η γενική συνέλευση των μελών. Η ελληνική Wikipedia λέει ότι τότε υιοθετήθηκε πλήρως.

Εδώ έχουμε ένα κενό που πρέπει να πούμε καθαρά. Η αγγλική Wikipedia γράφει ότι ο μαίανδρος, η γνωστή ελληνική διακοσμητική ταινία, προστέθηκε στο σήμα στη δεκαετία του 2000. Αυτό σημαίνει ότι το σήμα του 1970, ο θεός χωρίς μαίανδρο, ήταν διαφορετικό από τα σήματα που βλέπουμε σήμερα. Δεν έχουμε ελεύθερη εικόνα του, και γι’ αυτό δεν το δείχνουμε.

Δεκαετία του 2000: ο μαίανδρος και οι δύο εκδοχές

Από τη δεκαετία του 2000 έχουμε δύο εκδοχές του σήματος με τον μαίανδρο. Δεν έχουμε ημερομηνία για καμία, και δεν έχουμε πηγή για τη σειρά τους. Ξέρουμε μόνο ότι και οι δύο εικόνες υπάρχουν στη γαλλική Wikipedia από το 2007 και το 2008, και ότι και οι δύο έχουν τον μαίανδρο.

Η εκδοχή με το «Α–Σ». Μια κίτρινη ασπίδα με ίσιες πλευρές και στρογγυλεμένη βάση, με λεπτό μαύρο περίγραμμα. Στο πάνω μέρος, δύο μαύρα γράμματα, ένα «Α» αριστερά και ένα «Σ» δεξιά: Αθλητικός Σύλλογος. Στη μέση ο Άρης, καθισμένος με το χέρι στο γόνατο, με μια στρογγυλή ασπίδα ακουμπισμένη δίπλα του. Πίσω του, μια πλατιά ταινία με μαίανδρο. Κάτω από τα πόδια του, μια στρογγυλή βάση, και στο κάτω μέρος, με μεγάλα μαύρα γράμματα, το «ΑΡΗΣ».

Η εκδοχή με το «F–C». Το ίδιο θέμα, με τρεις διαφορές. Τα δύο γράμματα στην κορυφή είναι λατινικά, «F» και «C», Football Club. Το περίγραμμα είναι παχύ και μαύρο, με ένα δεύτερο λεπτό περίγραμμα μέσα του. Και η βάση του αγάλματος έχει γραμμένη την επιγραφή «ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ». Το «ΑΡΗΣ» στο κάτω μέρος είναι πάλι με μεγάλα μαύρα γράμματα.

Η διαφορά ανάμεσα στο «Α–Σ» και στο «F–C» είναι μικρή στο σχέδιο: αρχικά του συλλόγου στη μία, αρχικά του «Football Club» στην άλλη. Η ελληνική Wikipedia, που αναφέρει το «ARIS FC» στο σήμα πριν από το 2018, δείχνει ότι η εκδοχή με τα λατινικά γράμματα ήταν αυτή που ίσχυε αμέσως πριν από την αλλαγή. Το πώς και πότε ακριβώς πέρασε ο σύλλογος από τη μία στην άλλη δεν το γνωρίζουμε.

2018: «ΑΡΗΣ ΠΑΕ»

Το τέταρτο σήμα είναι το πιο πρόσφατο. Η ελληνική Wikipedia γράφει ότι το 2018 το έμβλημα της επαγγελματικής ομάδας άλλαξε: τη θέση του «ARIS FC» πήρε το «ΑΡΗΣ ΠΑΕ». Η ίδια πηγή παραπέμπει σε δημοσίευμα του sport24 με τίτλο «Ο Άρης άλλαξε το έμβλημά του». Το δημοσίευμα δεν άνοιξε από εμάς, και γι’ αυτό η ημερομηνία είναι μόνο «2018».

Η Wikipedia προσθέτει μια λεπτομέρεια που αξίζει να μείνει: το σήμα με το «ΑΡΗΣ ΠΑΕ» χρησιμοποιείται μόνο στις εγχώριες διοργανώσεις, ενώ στις διεθνείς χρησιμοποιείται το σήμα με το «ARIS FC». Δηλαδή ο σύλλογος κρατά δύο ταυτότητες: μία για το πρωτάθλημα και το κύπελλο στην Ελλάδα, μία για την Ευρώπη.

Το σχέδιο είναι αισθητά διαφορετικό. Το «ΑΡΗΣ» ανεβαίνει στην κορυφή, με μαύρα γράμματα, και το «ΠΑΕ» κατεβαίνει στη βάση. Το κίτρινο γίνεται πιο βαθύ, σχεδόν χρυσό. Ο θεός δεν είναι πια μια επίπεδη μαύρη φιγούρα, αλλά ένα σχέδιο με σκιές και λεπτομέρεια, σαν χαρακτικό: φαίνονται τα μάτια του αγάλματος, τα ρούχα, η δομή του βράχου. Ο μαίανδρος μένει, σκουρότερος πάνω σε μια μαύρη ταινία. Και η βάση κρατά το «ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ».

Δίπλα δίπλα: τι αλλάζει από σήμα σε σήμα

Αν βάλουμε τα τέσσερα σήματα στη σειρά, φαίνεται μια σαφής πορεία: από τα γράμματα στην εικόνα.

• Το πρώτο σήμα είναι μόνο γράμματα. Το όνομα δύο φορές και τα Α-Σ-Θ. Ο Άρης είναι ένα όνομα, όχι ένα πρόσωπο.
• Το δεύτερο έχει πρόσωπο. Ο θεός καταλαμβάνει όλο το κέντρο, και τα γράμματα μένουν στις άκρες.
• Το τρίτο ξαναγράφει τα γράμματα της κορυφής. Από ελληνικά αρχικά του συλλόγου σε λατινικά αρχικά της ομάδας.
• Το τέταρτο ξαναγράφει και τα δύο άκρα. Η ονομασία ανεβαίνει, η νομική μορφή κατεβαίνει, και ο θεός γίνεται λιγότερο γραφικός και πιο γλυπτός.

Τρία πράγματα δείχνουν τη λογική:

• Η ασπίδα: η μορφή της αλλάζει, από μυτερή (πρώτο σήμα) σε ίσια με στρογγυλή βάση (δεύτερο, τρίτο, τέταρτο).
• Η γλώσσα: ελληνικά στην αρχή, λατινικά στη δεκαετία του 2000, ξανά ελληνικά το 2018, με το «ΑΡΗΣ ΠΑΕ».
• Ο μαίανδρος: λείπει στην πρώτη ασπίδα και από τη δεκαετία του 2000 μένει σε κάθε σήμα.

Τι δεν άλλαξε ποτέ

Τρία πράγματα. Πρώτον, το όνομα: σε κάθε σήμα που έχουμε, ακόμα και στο πιο απλό, γράφεται «ΑΡΗΣ» με μεγάλα ελληνικά γράμματα. Δεύτερον, τα χρώματα: κίτρινο και μαύρο, σε όλες τις εικόνες, από την ασπίδα ως το χαρακτικό του 2018. Και τρίτον, από τη στιγμή που ο θεός μπήκε στο σήμα, καθισμένος, με την ασπίδα του δίπλα και τη βάση κάτω, στάθηκε στην ίδια στάση. Ο Άρης του Λουντοβίζι δεν σηκώθηκε ποτέ.

Το σήμα πάνω στη φανέλα

Σε φανέλα, ένα σήμα με τόσα στοιχεία έχει πρόβλημα: πρέπει να διαβάζεται σε μέγεθος παλάμης. Γι’ αυτό η φιγούρα του θεού και ο μαίανδρος δουλεύουν καλύτερα όταν είναι απλά, με δύο χρώματα, όπως στις εκδοχές «Α–Σ» και «F–C». Το χαρακτικό του 2018, με τις σκιές, είναι πιο απαιτητικό και ζητά κέντημα με περισσότερη λεπτομέρεια.

Δεν θα πούμε ποια φανέλα φορούσε ποιο σήμα και πότε, γιατί δεν έχουμε πηγή που να το λέει. Αυτό που μπορούμε να πούμε είναι τι να κοιτάξετε: στο στήθος της κιτρινόμαυρης, το σχήμα της ασπίδας, τα δύο γράμματα στην κορυφή και τη γραμμή κάτω από τον θεό. Αν δείτε «ΠΑΕ», η φανέλα είναι από το 2018 και μετά. Αν δείτε «Α–Σ» ή «F–C», είναι πριν από αυτό, αλλά η ακριβής χρονιά θέλει έλεγχο στην ίδια τη φανέλα.

Όλα τα σήματα με μια ματιά

• Από το 1914: κίτρινη ασπίδα με «ΑΡΗΣ», Α-Σ και Θ, χωρίς φιγούρα.
• Δεκαετία του 1920: η σφραγίδα με τον Αναπαυόμενο Άρη σε έγγραφα του συλλόγου (χωρίς ελεύθερη εικόνα).
• Τέλη της δεκαετίας του 1970: ο Άρης του Λουντοβίζι γίνεται επίσημο έμβλημα (χωρίς ελεύθερη εικόνα του σχεδίου της εποχής).
• Δεκαετία του 2000: ο θεός με τον μαίανδρο, σε εκδοχή «Α–Σ».
• Δεκαετία του 2000 – 2018: ο ίδιος θεός με μαίανδρο, σε εκδοχή «F–C» και με το «ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ» στη βάση.
• Από το 2018: το σήμα «ΑΡΗΣ ΠΑΕ», για τις εγχώριες διοργανώσεις.